- 1. Tổng quan về hba1c
Trong tế bào hồng cầu người có 3 loại hemoglobin (Hb) khác nhau: HbA1 chiếm tỷ lệ rất lớn (97-98%) trong toàn bộ lượng Hb, còn lại là HbA2 (2-3%) và HbF (<1%). Thực tế HbF chỉ tồn tại chủ yếu ở bào thai và sau này còn lưu lại một lượng rất nhỏ nên ở người trưởng thành bình thường chỉ có hai loại Hb chính là HbA1 và HbA2.
HbA1 lại tiếp tục được chia làm 3 nhóm bao gồm HbA1a, HbA1b và HbA1c. HbA1c cũng là thành phần chiếm tỉ lệ phần trăm chủ yếu với hơn 80% trong hồng cầu.
Hình 1. Sự kết hợp giữa glucose và hemoglobin trong hồng cầu
Các Hb có trong hồng cầu sẽ kết hợp với glucose liên tục trong suốt đời sống của mình cùng sự xúc tác của các enzym trong cơ thể. Tuy nhiên nếu nồng độ glucose trong máu quá cao và duy trì trong một quãng thời gian dài thì nó sẽ tự động phản ứng với Hb trong máu mà không cần enzym nữa. Sản phẩm được tạo ra từ quá trình này gọi là Hb bị glycosyl hóa.
HbA1c được tạo thành bởi phản ứng của glucose gắn vào gốc amin trên chuỗi beta trong phân tử HbA1. Do đời sống hồng cầu khoảng 120 ngày nên lượng HbA1c cũng được duy trì ở một nồng độ ổn định trong máu với khoảng thời gian tương đương. Định lượng HbA1c máu đặc biệt có ý nghĩa trong việc kiểm soát và theo dõi các biến chứng trong bệnh tiểu đường. Hiện nay có nhiều phương pháp được sử dụng để định lượng HbA1c trong máu như phương pháp đo quang, phương pháp sắc ký…
- 2. Chỉ định xét nghiệm HbA1c
- Xét nghiệm HbA1c là một trong những xét nghiệm dùng để chẩn đoán bệnh lý tiểu đường khi kiểm tra sức khỏe định kỳ.
- Xét nghiệm HbA1c được chỉ định cho những người nghi ngờ có bệnh tiểu đường khi gặp các biểu hiện sau: Khát nước, đi tiểu nhiều, ăn nhiều, mệt mỏi, mờ mắt, gầy sút cân, nhiễm trùng lâu khỏi…
- Xét nghiệm HbA1c cũng có thể được xem xét chỉ định cho những người có các yếu tố nguy cơ cao với bệnh tiểu đường như: Người thừa cân, hoạt động thể chất kém; những người tiền sử gia đình có người bị tiểu đường; những người bị huyết áp cao, bất thường chuyển hóa lipid; phụ nữ bị hội chứng buồng trứng đa nang, phụ nữ có thai; những người tiền sử bệnh tim mạch hoặc có các bệnh lý liên quan đến tim mạch…
- Xét nghiệm HbA1c còn được chỉ định đối với những bệnh nhân tiểu đường đang trong quá trình điều trị để theo dõi sự kiểm soát đường máu, giúp bác sĩ điều trị đánh giá được đường máu có được kiểm soát tốt hay không trong thời gian 2-3 tháng vừa qua. HbA1c giúp tiên lượng sự xuất hiện và tiến triển của các biến chứng vi mạch do tiểu đường.
- 3. Ý nghĩa xét nghiệm HbA1c
Ở người bình thường giá trị của HbA1c là 4 – 6%. Khi HbA1c tăng trên bình thường 1% tương ứng với giá trị đường máu tăng thêm 1.7mmol/L.
Đối với bệnh nhân đang điều trị bệnh tiểu đường, khi HbA1c > 10% cho thấy đường máu của bệnh nhân trong khoảng 3 tháng qua kiểm soát kém, nếu HbA1c < 6.5% cho thấy đường máu đang được kiểm soát tốt.
Trong quá trình kiểm soát bệnh tiểu đường, bệnh nhân và bác sỹ hầu như chỉ để ý đến kết quả xét nghiệm đường máu lúc đói, đường máu sau ăn 2 giờ và xét nghiệm phát hiện đường niệu. Xét nghiệm đường máu chỉ cung cấp thông tin về lượng đường trong máu ngay tại thời điểm thử. Do đó, mức đường máu lúc đó thấp không đồng nghĩa với việc bệnh đã được kiểm soát tốt thực sự và không có biến chứng.
Để đánh giá đường máu có được kiểm soát tốt hay không trong một quá trình và tiên lượng về biến chứng, bệnh nhân cần làm xét nghiệm HbA1c. Nếu đường máu càng tăng thì HbA1c được tạo ra càng nhiều. Do tế bào hồng cầu có thể tồn tại trong vòng khoảng 120 ngày nên xét nghiệm HbA1c có giá trị thông báo mức đường máu của 3 tháng gần nhất. Do đó, HbA1c không chỉ đánh giá kết quả điều trị của bệnh nhân trong 3 tháng qua mà còn tiên lượng về sự xuất hiện biến chứng. Chỉ số này cao chứng tỏ bệnh nhân đã hoặc sắp có biến chứng. Với người lần đầu phát hiện bệnh tiểu đường, xét nghiệm này rất có giá trị trong việc đánh giá bệnh đang ở mức độ nào, điều mà chỉ số đường huyết lúc đói không thể thay thế được.
Hiện nay, ở Việt Nam chỉ có khoảng 18% số bệnh nhân tiểu đường đang điều trị kiểm soát tốt HbA1c. Bệnh nhân chỉ cần thay đổi chế độ ăn trong một vài ngày là đã có thể giảm mức đường huyết lúc đói, nhưng chỉ số HbA1c chỉ giảm khi bệnh nhân tuân thủ chế độ ăn uống, tập luyện, uống thuốc trong vài tháng. Vì vậy, đây là một trong những chỉ số trung thực nhất để đánh giá kết quả điều trị. Theo nhiều nghiên cứu được công bố thì HbA1c chỉ cần giảm 1%, bệnh nhân đã giảm được 43% nguy cơ cắt cụt chi, 37% nguy cơ suy thận, mù mắt và giảm đáng kể các biến chứng khác như nhồi máu cơ tim, đột quỵ...
Tác giả : Lê Thanh Hà – Khoa Sinh hóa, BVQY103
