THỰC TRẠNG VÀ GIẢI PHÁP NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG ĐỘI NGŨ GIẢNG VIÊN LÂM SÀNG TẠI HỌC VIỆN QUÂN Y

PGS.TS.Tạ Bá Thắng

(Bệnh viện Quân y 103, Học viện Quân y)

Tóm tắt

Giảng dạy lâm sàng có vai trò rất quan trọng trong quá trình đào tạo y khoa. Giảng dạy trong môi trường lâm sàng là một nhiệm vụ đòi hỏi sự tuân thủ nghiêm ngặt và phức tạp. Ba chủ thể chính trong hoạt động giảng dạy lâm sàng là giảng viên lâm sàng, học viên và bệnh nhân, trong đó giảng viên là người đó vai trò trung tâm trong quá trình giảng dạy lâm sàng. Ngày nay cùng với sự phát triển của khoa học, kỹ thuật và các điều kiện kinh tế - xã hội phát triển đã tạo ra nhiều thuận lợi cũng như các thức thách trong hoạt động giảng dạy lâm sàng nói chung và cho giảng viên lâm sàng nói riêng. Trong những năm qua Học viện Quân y đã thực hiện đổi mới và nâng cao chất lượng giảng dạy thực hành lâm sàng, trong đó trọng tâm là nâng cao chất lượng đội ngũ giảng viên lâm sàng. Số lượng và năng lực của giảng viên lâm sàng của học viện đã được nâng cao: các giảng viên đều có trình độ sau đại học, nhiều giảng viên được đào tạo tại các nước có trình đọ y học tiên tiến, phương pháp giảng dạy và lượng giá đạt chuẩn… Tuy nhiên một số giảng viên còn những hạn chế như: năng lực chuyên môn chưa đạt chuẩn, phương pháp giảng dạy chưa tích cực, lượng giá chưa khách quan… Các giải pháp đề xuất để nâng cao chất lượng giảng viên lâm sàng bao gồm: các giải pháp về tổ chức, hành chính (tổ chức, biên chế, đãi ngộ…) và giải pháp về chuyên môn (thay đổi nhận thức và trách nhiệm nghề nghiệp, đào tạo năng lực chuyên môn, phương pháp giảng dạy tích cực, lượng giá…). Để trở thành một người giảng viên lâm sàng tốt, mỗi giảng viên luôn phải đào tạo và tự đào tạo không chỉ về kiến thức, kỹ năng, đạo đức nghề nghiệp mà còn phải trang bị cho mình các phương pháp giảng dạy tích cực, phù hợp.

1. 1. ĐẶT VẤN ĐỀ

Giảng dạy lâm sàng có vai trò rất quan trọng trong quá trình đào tạo y khoa. Giảng dạy trong môi trường lâm sàng là một nhiệm vụ đòi hỏi sự tuân thủ nghiêm ngặt và phức tạp. Ba chủ thể chính trong hoạt động giảng dạy lâm sàng là giảng viên lâm sàng, học viên và bệnh nhân, trong đó giảng viên là người đó vai trò trung tâm trong việc nâng cao chất lượng giảng dạy lâm sàng. Giảng viên là người thực hiện nhiều chức năng khác nhau, trong đó có các chức năng chính  như: người cung cấp thông tin; là hình mẫu trong công việc; người hướng dẫn; người đánh giá; người xây dựng chương trình giảng dạy và kế hoạch học tập và là người tạo tài nguyên về nhân lực. Ngày nay cùng với sự phát triển của khoa học, kỹ thuật và các điều kiện kinh tế - xã hội phát triển đã tạo ra nhiều thuận lợi cũng như các thức thách trong hoạt động giảng dạy lâm sàng nói chung và cho giảng viên lâm sàng nói riêng. Trong những năm qua Học viện Quân y đã thực hiện đổi mới và nâng cao chất lượng giảng dạy thực hành lâm sàng, trong đó trọng tâm là nâng cao chất lượng đội ngũ giảng viên lâm sàng. Do vậy việc đánh giá thực trạng và đưa ra các giải pháp nâng cao chất lượng đội ngũ giảng viên lâm sàng luôn là vấn đề cấp bách và quan trọng.

2. 2. ĐẶC ĐIỂM HOẠT ĐỘNG GIẢNG DẠY VÀ GIẢNG VIÊN LÂM SÀNG

2.1. Đặc điểm giảng dạy lâm sàng

Đây là quá trình giảng dạy và học tập liên quan trực tiếp đến bệnh nhân và các vấn đề liên quan đến bệnh nhân. Môi trường giảng dạy lâm sàng bao gồm bệnh nhân (nội trú, ngoại trú) và môi trường bệnh viện.

Mục tiêu chính của giảng dạy lâm sàng là giúp học viên đạt được năng lực chuyên môn (các kỹ năng) theo chuẩn đầu ra: Kỹ năng khám bệnh, chữa bệnh; Kỹ năng thông tin, truyền thông, giáo dục sức khỏe; Kỹ năng tư vấn cho người bệnh và gia đình người bệnh lựa chọn các dịch vụ y tế phù hợp… Đây là quá trình dịch chuyển từ quan điểm cung cấp kiến thức (lý thuyết) thành sự phát triển của kiến thức và kỹ năng lâm sàng và hỗ trợ sự phát triển của lý luận lâm sàng, xã hội hóa nghề nghiệp và học tập suốt đời cho học viên.

Giảng dạy lâm sàng tốt phải luôn thu hút được học viên tham gia vào quá trình dạy và học, lấy học viên làm trung tâm, thực hiện tốt các nguyên lý thực hành giảng dạy trong đào tạo y khoa:

- Khuyến khích liên kết giữa giảng viên và học viên

- Khuyến khích sự hợp tác giữa các học viên

- Khuyến khích học tập tích cực

- Đưa ra phản hồi nhanh

- Nhấn mạnh vào thời gian thực hiện nhiệm vụ

- Thông tin những kì vọng tương lai

- Tôn trọng những sáng tạo và phương pháp khác nhau trong học tập

Xu hướng giảng dạy lâm sàng hiện tại và tương lai: đào tạo dựa trên năng lực và đáp ứng được chuẩn đầu ra cho người học để đáp ứng nhu cầu chăm sóc sức khỏe của bệnh nhân và xã hội

Các yếu tố tác động hoạt động giảng dạy lâm sàng hiện nay: sự phát triển nhanh của khoa học công nghệ nói chung và khoa học giáo dục nói riêng (dạy học lấy người học làm trung tâm hơn, đánh giá dựa trên năng lực và chú trọng tính chuyên nghiệp…); tốc độ phát triển nhanh các kiến thức y học mới; người học tiếp cận nhiều phương tiện học tập; thời gian học và làm việc có giới hạn; sự chịu trách nhiệm của cá nhân đòi hỏi cao; hoạt động đào tạo nhấn mạnh vào sự an toàn và đạo đức thực hành trên bệnh nhân.

Những thách thức của việc dạy học lâm sàng hiện nay:

- Những thức thách liên quan đến giảng viên, học viên: giảng viên phải đảm nhiệm nhiều trách nhiệm khác nhau do nhu cầu công việc (bác sỹ điều trị, giảng viên, nghiên cứu hoặc quản lý); kế hoạch giảng dạy trên bệnh nhân thường không thể đoán trước và khó khăn cho việc chuẩn bị giảng dạy; môi trường đào tạo nhiều cấp độ khác nhau của người học (học viên, bác sỹ nội trú, bác sỹ chuyên khoa v.v.); thời gian học tập có hạn.

- Những thách thức liên quan đến bệnh nhân và môi trường học tập: thời gian nằm viện ngắn; bệnh nhân quá nặng hoặc không muốn tham gia vào công việc giảng dạy; Môi trường lâm sàng không thoải mái cho việc giảng dạy.

Hoạt động giảng dạy lâm sàng đang đối mặt với một số vấn đề hạn chế như: mục tiêu và kỳ vọng đào tạo chưa cụ thể; giảng dạy tập trung vào trang bị kiến thức hơn là phát triển các kỹ năng và thái độ giải quyết vấn đề; giảng dạy không đúng mục tiêu (thường là quá cao); người học quan sát thụ động hơn là sự tham gia tích cực; không giám sát đầy đủ và cung cấp thông tin phản hồi cho người học; Người học ít cơ hội để phản ánh và thảo luận; Hoạt động giảng dạy không được sự đồng ý từ bệnh nhân và thiếu tôn trọng quyền riêng tư và phẩm giá của bệnh nhân; thiếu sự phù hợp hoặc liên tục với phần còn lại của chương trình giảng dạy…

2.2. Những đặc tính của giảng viên lâm sàng

Giảng viên lâm sàng là người phải thực hiện với các vai trò khác nhau: Người quản lý, người quan sát, người hướng dẫn, người cố vấn, người đánh giá và phản hồi.

Một giảng viên lâm sàng giỏi cần phải có những năng lực sau:

- Năng lực lâm sàng (Clinical competence)

- Kỹ năng tổ chức (Organizational Skill)

- Khả năng tiếp cận người học (Approachability)

- Khả năng thích nghi với hoàn cảnh, môi trường đào tạo (Adaptability)

- Giao tiếp rõ ràng, khả năng cung cấp phản hồi có ý nghĩa (Clear communication including the ability to provide meaningful feedback)

- Người có vai trò làm mẫu (Role Modeling):

Các đặc điểm cốt lõi của làm mẫu tốt đối với giảng viên bao gồm các thuộc tính lâm sàng, phẩm chất cá nhân và kỹ năng giảng dạy

Bảng 1: Tính tích cực và tiêu cực của giảng viên lâm sàng như là hình mẫu được xác định trong giáo dục y khoa chuyên nghiệp

Một trong những nội dung giảng dạy quan trọng của giảng viên lâm sàng là hình thành tư duy lâm sàng (Clinical reasoning) cho học viên.

- Các bước hình thành tư duy lâm sàng bao gồm:

+ Trình diễn và diễn giải vấn đề (Demonstration and deconstruction): vai trò chính của giảng viên

+ Hiểu vấn đề (Comprehension): vai trò chủ động của học viên

+ Thực hiện (làm) (Performance): vai trò chính của học viên

- Các cách để thúc đẩy tư duy lâm sàng:

+ Sự giải thích của người học: người học giải thích quá trình tư duy, giảng viên quan sát khả năng suy luận của người học và quá trình họ thực hiện để hình thành kết luận.

+ Vai trò làm mẫu của giảng viên: là quá trình tư duy, giải thích tư duy của giảng viên.

+ Đặt câu hỏi cho người học: giảng viên sử dụng câu hỏi để thúc đẩy tư duy của học viên.

3. 3. THỰC TRẠNG VÀ GIẢI PHÁP NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG GIẢNG VIÊN LÂM SÀNG TẠI HỌC VIỆN QUÂN Y

3.1. Thực trạng giảng viên lâm sàng

Số lượng giảng viên: Tham gia giảng dạy tại 18 bộ môn lâm sàng (9 bộ môn nội, 9 bộ môn ngoại) có 208 giảng viên.

Trình độ giảng viên: 100% giảng viên có trình độ từ thạc sỹ trở lên, trong đó GS, PGS 37/208 (17,7%) , tiến sỹ 121/208 (58,2%), thạc sỹ 51/208 (24,2%)

Ưu điểm:

- Số lượng giảng viên trẻ (<45 tuổi) chiếm đa số, nhiệt tình trong công việc

- Các giảng viên được đào tạo cơ bản trong nước và ở nhiều nước tiên tiến (Nhật, Pháp, Đức…)

- Công tác đào tạo, bồi dưỡng, tuyển chọn đạt chuẩn giảng viên chặt chẽ, yêu cầu cao: trình độ, kỹ năng chuyên môn; trình độ ngoại ngữ; phương pháp giảng dạy

- Trực tiếp đảm nhiệm cả nhiệm vụ điều trị, đào tạo và nghiên cứu khoa học

- Thường xuyên được tập huấn về phương pháp giảng dạy tích cực trong lâm sàng

Một số tồn tại của giảng viên lâm sàng:

- Về năng lực chuyên môn:

+ Kiến thức chuyên môn sâu nhưng không rộng (thiếu kiến thức nền tảng chung)

+ Kỹ năng thực hành nghề nghiệp chưa chuẩn mực và thành thạo

+ Cập nhật kiến thức và kỹ năng của một số giảng viên còn hạn chế

- Về nội dung và phương pháp giảng dạy:

+ Xây dựng chuẩn đầu ra của môn học, bài học chưa đúng theo chuẩn đầu ra của đào tạo. Xác định nội dung và phương pháp giảng dạy chưa phù hợp cho từng đối tượng người học

+ Một số giảng viên sử dụng thuyết trình là chính: giảng viên đóng vai trò trung tâm, ngược với quy trình giảng tích cực, giảng dạy “người lớn”, “luôn muốn thể hiện kiến thức trước học viên”

+ Thường chú trọng vào truyền đạt kiến thức “dạy cho người học biết”, nhẹ về dạy kỹ năng “dạy người học làm việc” nên học viên “biết” nhưng không “làm được”

+ Chưa chú trọng phản hồi cho người học: không biết sự hạn chế, nhu cầu của học viên dẫn đến học viên thụ động, chất lượng và hiệu quả học tập thấp.

- Về lượng giá người học:

+ Chưa có đầy đủ các phương pháp lượng giá phù hợp cho từng kỹ năng (lượng giá kỹ thuật, thủ thuật…)

+ Chú trọng nhiều về lượng giá kiến thức; thiếu một số công cụ lượng giá khách quan (lượng giá kỹ năng biện luận chẩn đoán, điều trị…)

- Nguyên nhân:

+ Kiến thức và năng lực của một số giảng viên còn hạn chế: không cập nhật kiến thức (không tự đào tạo, đào tạo liên tục); kỹ năng không chuẩn do không làm thực tế, làm không chuẩn (dạy không chuẩn: làm chính là dạy)

+ Do áp lực về thời gian (trong cả giảng dạy và điều trị) nên chưa chuẩn bị tốt các nội dung cho giảng dạy lâm sàng (chuẩn bị kế hoạch giảng bài, bài giảng, bệnh nhân, hỏi bệnh, khám bệnh, phân tích xét nghiệm, bệnh án …) trước khi giảng lâm sàng).

+ Chưa chuẩn hóa về phương pháp giảng dạy tích cực: Dạy học chưa tiếp cận đầy đủ nguyên lý của dạy học dựa trên năng lực và chuẩn đầu ra (xây dựng mục tiêu bài học, lựa chọn phương pháp giảng dạy và phương pháp lượng giá thích hợp…)

+ Chưa phát huy tích tích cực, chủ động của người học: luôn chỉ thấy người học không biết, không thể làm do vậy học viên thụ động, không có cơ hội phản hồi, thể hiện kiến thức và kỹ năng của mình trong học tập.

3.2. Giải pháp nâng cao chất lượng giảng viên

- Các giải pháp về tổ chức, hành chính:

+ Có kế hoạch tổng thể về tổ chức, biên chế, đào tạo, phát triển đội ngũ giảng viên cho các bộ môn lâm sàng.

+ Xây dựng chính sách đãi ngộ giảng viên phù hợp với tình hình mới tạo động lục thúc đẩy phát triển đội ngũ giảng viên lâm sàng,

- Các giải pháp đối với giảng viên:

+ Thay đổi nhận thức nghề nghiệp: nhận thức rõ về mối quan hệ chặt chẽ giữa chất lượng thực hành nghề và chất lượng đào tạo…, tăng cường ý thức trách nhiệm nghề nghiệp (uy tín cá nhân, đơn vị, trách nhiệm cộng đồng: dạy ra nhiều người làm việc chuyên môn)

+ Thay đổi hành động: dạy các kỹ năng (dạy làm việc chuyên môn như kỹ năng hỏi bệnh, khám bệnh, chẩn đoán, điều trị bệnh nhân….); Thực hành chuẩn các nội dung cốt lõi của dạy học tích cực trên lâm sàng (dạy trên bệnh nhân, dạy học nêu vấn đề, dạy học theo nhóm). Xác định mình làm chính là dạy: luôn phải luyện sự “chuẩn hóa, mẫu mực” trong các việc làm của mình (từ kỹ năng hỏi bệnh, khám bệnh, bệnh án huấn luyện, thực hiện phẫu thuật, thủ thuật…)

+ Dạy học phải trên bằng chứng: dạy học xuất phát từ tiếp cận thực tế lâm sàng (thực tế công việc làm sau này): tiếp cận bệnh nhân từ triệu chứng lâm sàng đến cận lâm sàng, đối chiếu, so sánh… đưa ra kết luận chẩn đoán và xây dựng kế hoạch điều trị phù hợp…).

+ Luôn tự đào tạo, đào tạo liên tục cả về kiến thức, kỹ năng, phương pháp giảng dạy. Đối với việc thực hiện các các quy trình giảng dạy trên lâm sàng cần phải thực hiện đủ, đúng các bước cơ bản và vấn đề quan trọng là xác định dịch chuyển học viên thành vai trò trung tâm (chủ động, được nói, được làm, được thể hiện, bày tỏ kiến thức, quan điểm….)

+ Lượng giá học viên chính xác, công bằng, đúng thực chất người học: tạo động lực cho người học

4. 4. KẾT LUẬN

Giảng dạy lâm sàng là hoạt động quan trọng trong đào tạo các kỹ năng thực hành nghề nghiệp trong chương trình đào tạo y khoa nói chung và cho học viên đào tạo bác sỹ đa khoa nói riêng. Giảng dạy trong môi trường lâm sàng là một nhiệm vụ đòi hỏi sự nghiêm ngặt và phức tạp. Giảng viên lâm sàng là người phải đóng nhiều vai trò đồng thời trong quá trình giảng dạy. Hiện nay có nhiều thuận lợi và thức thách đối với giảng viên lâm sàng. Để trở thành một người giảng viên lâm sàng tốt, mỗi giảng viên luôn phải đào tạo và tự đào tạo không chỉ về kiến thức, kỹ năng, đạo đức nghề nghiệp mà còn phải trang bị cho mình các phương pháp giảng dạy tích cực, phù hợp.

(Người giảng viên giỏi là người truyền cảm hứng hơn là người cung cấp thông tin-Effective teachers inspire rather than inform!); Là người dạy như thế nào chứ không phải dạy cái gì – How they teach is often more important than what they teach).

Tài liệu tham khảo

1. 1. Ramani S., Leinster S., Teaching in the clinical environment, AMEE Guide no. 34: 2008; 30: 347–364..
2. 2. Burgess A., Diggele C.V, Roberts C. et al. Key tips for teaching in the clinical setting. BMC Medical Education 2020, 20(Suppl 2):463.
3. 3. Chickering, A.W., Gamson, Z.F. Applying the Seven Principles for Good Practice in Undergraduate Education. New Directions for Teaching and Learning, no. 47. San Francisco: Jossey Bass, 1991.
4. 4. Malik AS, Malik RH. Tips for Developing an Outcome-based Undergraduate Medical Curriculum, Mal J Med Health Sci, Aug 2020, 16 (SUPP7): 67-76
5. 5. Challa K, Sayed A, Acharya Y. Modern techniques of teaching and learning in medical education: a descriptive literature review. Ed.Publish https://doi.org/10.15694/mep.2021.000018.1.
6. 6. Procaccini S.J., Carlino N.J., Joseph D.M.. Clinical Teaching Methods for Stimulating Students’ Critical Thinking. SIG 11, Vol. 1(Part 1), 2016, Copyright © 2016 American Speech-Language-Hearing Association.
7. 7. Whitcomb M.E. Transforming Medical Education: Is Competency-Based Medical Education the Right Approach?, Academic Medicine, May 2016, Vol. 91, No. 5.
8. 8. Olopade F.E., Adaramoye OA. Developing a competency-based medical education curriculum for the core basic medical sciences in an African Medical School, Advances in Medical Education and Practice 2016: 7389-398.
9. 9. Cate O. Competency-Based Postgraduate Medical Education: Past, Presentand Future, GMS Journal of Medical Education 2017, Vol.34 (5).