1. Mục đích

• Hướng dẫn việc thực hiện xét nghiệm tế bào học tủy xương.
• Nhằm đảm bảo thực hiện xét nghiệm được chính xác, đúng quy trình, hạn chế sai sót.

2. Phạm vi áp dụng

• Áp dụng tại Khoa Huyết học Truyền máu, Bộ môn – Trung tâm Huyết học Truyền máu, Bệnh viện Quân y 103.

3. Trách nhiệm

• Bác sỹ, kỹ thuật viên được phân công thực hiện kỹ thuật có trách nhiệm thực hiện quy trình này.
• Chủ nhiệm Khoa, trưởng labo, tổ QLCL có trách nhiệm giám sát việc thực hiện quy trình này.

4. Định nghĩa, thuật ngữ và chữ viết tắt

• Không áp dụng

5. Nguyên lý

• Các thành phần trong thuốc nhuộm Giemsa sẽ nhuộm màu các yếu tố hữu hình trong dịch tủy xương tùy theo tính kiềm hay tính acid của các yếu tố này.
• Sau khi dàn lam, nhuộm Giemsa tiêu bản dịch tủy xương sẽ đem soi trên kính hiển vi quang học để nhận định các dòng tế bào máu: hồng cầu, bạch cầu, tiểu cầu.

6. Trang thiết bị và vật tư

• Giá nhuộm
• Ống đong hoặc cốc có vạch
• Pipette
• Giemsa mẹ
• Cồn cố định (90°, 95° hoặc 99°)
• Lam kính khô sạch
• Kính hiển vi quang học
• Dầu soi kính hiển vi
• Dụng cụ đếm phần trăm tế bào: bàn đếm, sỏi đếm hoặc giấy bút…

7. Kiểm tra chất lượng

• Dụng cụ đảm bảo vô khuẩn.
• Hoá chất còn hạn sử dụng.
• Cốc đong phải chính xác.

8. An toàn

• Mặc áo công tác, đeo găng tay, khẩu trang khi tiến hành xét nghiệm (lưu ý: phải mặc áo công tác trong suốt thời gian làm việc trong phòng xét nghiệm).
• Mang giày, dép kín mũi chân trong phòng xét nghiệm.
• Rửa tay kỹ bằng dung dịch sát khuẩn có phổ kháng khuẩn rộng trước và sau khi thực hiện xét nghiệm.
• Khử khuẩn bàn và khu vực xét nghiệm bằng dung dịch sát khuẩn trước và sau mỗi lần làm việc.

9. Nội dung thực hiện

             *     Chú ý: bước 1-2-3-4 thường làm song song đồng thời với thủ thuật chọc hút tủy xương. Đòi hỏi KTV thực hiện phải có kỹ năng, kinh nghiệm và phối hợp nhịp nhàng với thủ thuật viên đang tiến hành chọc hút tủy xương.

• Bước 1: Kiểm tra, đối chiếu thông tin của bệnh nhân (hỏi trực tiếp) phù hợp với chỉ định trên phiếu. Khi thủ thuật viên hút được khoảng 0,5ml dịch tủy xương thì bơm 0,3ml vào ống chống đông bằng EDTA, lắc đều kỹ; bơm 0,2ml dịch tủy xương còn lại lên 1 lam kính, nhanh chóng kéo 8 tiêu bản tủy theo các bước 2-3-4. Sau đó làm xét nghiệm tổng phân tích tế bào bẳng máy đếm tế bào tự động dịch tủy xương trong ống chống đông EDTA để xác định các chỉ số: số lượng hồng cầu, số lượng bạch cầu, số lượng tiểu cầu, chỉ số hồng cầu lưới… nếu không có máy đếm tế bào tự động thì sử dụng các thiết bị thay thế như: potain hút đếm số lượng hồng cầu – bạch cầu – tiểu cầu, quang phổ kế…
• Bước 2: Ghi tên, tuổi, khoa, loại bệnh phẩm là dịch tủy của bệnh nhân lên 1 đầu của lam kính hoặc lên phần đầu nhám mờ của lam kính (nếu có).
• Bước 3: Cho một giọt dịch tủy xương không qua chống đông nhỏ lên lam, cách đầu lam khoảng 2cm (lam kính phải khô và sạch).
• Bước 4: Dàn lam

+ Một tay cầm lam kính đã có giọt dịch tủy xương không qua chống đông, còn tay kia cầm lam kéo đặt trước giọt dịch tủy xương đó.

+ Nghiêng lam kéo một góc khoảng 45^o vế phía giọt dịch tủy xương và kéo lùi lam kéo đến khi chạm phải giọt dịch tủy xương, để cho giọt dịch tủy xương lan ra tỏa hai bên cạnh cùa lam, khi giọt dịch tủy xương đã được chia đều, đẩy nhanh và đều lam kéo theo chiều dài của lam nằm ngang.

             *     Yêu cầu của tiêu bản tốt:

+ Giọt dịch tủy xương phải được dàn đều, không mỏng quá, không dày quá, cách 2 đầu lam kính khoảng 1cm, phần đuôi tạo thành hình “lưỡi mèo”.

+ Tiêu bản phải sạch.

+ Không được kéo 2 lần trên cùng 1 giọt bệnh phẩm.

• Bước 5: Nhuộm tiêu bản

+ Để khô tự nhiên trong phòng xét nghiệm (khô và mát).

+ Cố định tiêu bản bằng cách nhỏ 1 - 2 giọt cồn (từ 90° trở lên) trên lam dịch tủy xương dàn (lam tủy). Để khô tự nhiên.

+ Pha thuốc nhuộm Giemsa 10% (10ml Giemsa mẹ với 90 ml dung dịch đệm). Đặt lam tủy dàn cần nhuộm lên giá nhuộm. Phủ lên khắp lam tủy dàn dung dịch Giemsa 10%. Thời gian nhuộm 5 dến 10 phút.

+ Rửa nước thường cho sạch hết cặn. Chú ý: dùng chai/bình đựng nước sạch dội nhẹ nhàng lên lam để làm nổi cặn Giemsa và rửa trôi cặn Giemsa đi mà không làm bong lớp tế bào đã cố định.

+ Dựng lam tủy dàn đã nhuộm vào giá và để khô tự nhiên.

• Bước 6: Soi lam đã khô bằng kính hiển vi quang học, trước hết ở vật kính X10 để nhận định chung về tổng thể lam tủy, đánh giá mật độ tế bào có nhân và đặc điểm phân bố của tế bào kể cả hồng cầu trưởng thành, tìm kiếm mẫu tiểu cầu và các tế bào có kích thước lớn như tế bào ung thư, thực bào…. Sau đó chuyển sang vật kính X100 (vật kính dầu) để nhận định về số lượng, công thức, độ biệt hóa và hình thái các dòng tế bào hồng cầu, bạch cầu, tiểu cầu cũng như tương quan phát triển của các dòng tế bào, những bất thường trên tiêu bản ở các khu vực đầu, đuôi, trung tâm và hai cạnh tiêu bản.

10. Diễn giải kết quả và báo cáo

• Lập công thức tủy từ 200-500 tế bào có nhân tùy theo mật độ tế bào và mục đích chẩn đoán hay nghiên cứu. Tính chỉ số trưởng thành của dòng hạt, dòng hồng cầu và tỷ lệ nguyên hồng cầu/bạch cầu hạt. Lập công thức mẫu tiểu cầu từ 100 mẫu tiểu cầu nếu bệnh nhân có giảm tiểu cầu ngoại vi.
• Các bất thường khác: Tế bào blast, ung thư di căn, ký sinh trùng…

             *     Nhận xét: Nhận xét về số lượng và hình thái tế bào tủy và các bất thường nếu có, nhận xét về chất lượng của tiêu bản, mức độ giàu nghèo của tủy xương, phân tích số lượng và hình tái các dòng tế bào bình thường…

             *     Kết luận: Khẳng định chẩn đoán nếu đủ tiêu chuẩn; khu trú phạm vi hoặc định hướng tìm kiếm chẩn đoán, loại trừ một hay nhiều khả năng, một số ít trường hợp không kết luận được.

             *     Có thể đề xuất thêm các xét nghiệm cần thiết cho chẩn đoán bệnh.

11. Lưu ý (cảnh báo)

• Không áp dụng

12. Ghi chép hồ sơ

• Ghi vào phiếu trả kết quả theo biểu mẫu của bệnh viện.

13. Tài liệu liên quan

14. Tài liệu tham khảo

- Đỗ Trung Phấn (2014), Kỹ thuật xét nghiệm Huyết học và truyền máu ứng dụng trong lâm sàng, Nhà xuất bản Y học.

- Hà Thị Anh (2009), Kỹ thuật xét nghiệm Huyết học và truyền máu, Nhà xuất bản Y học.

TS. Tạ Việt Hưng

Bộ môn – Trung tâm Huyết học Truyền máu