1. Mục đích

• Hướng dẫn việc thực hiện xét nghiệm huyết đồ bằng phương pháp thủ công.
• Nhằm đảm bảo thực hiện xét nghiệm được chính xác, đúng quy trình, hạn chế sai sót.

2. Phạm vi áp dụng

• Áp dụng tại Khoa Huyết học Truyền máu, Bộ môn – Trung tâm Huyết học Truyền máu, Bệnh viện Quân y 103.

3. Trách nhiệm

• Bác sỹ, kỹ thuật viên được phân công thực hiện kỹ thuật có trách nhiệm thực hiện quy trình này.
• Chủ nhiệm Khoa, trưởng labo, tổ QLCL có trách nhiệm giám sát việc thực hiện quy trình này.

4. Định nghĩa, thuật ngữ và chữ viết tắt

• Không áp dụng

5. Nguyên lý

• Các thành phần trong thuốc nhuộm Giemsa sẽ nhuộm màu các yếu tố hữu hình trong máu hoặc tủy tùy theo tính kiểm hay tính acid của các yếu tố này.
• Sau khi dàn lam, nhuộm Giemsa tiêu bản máu ngoại vi sẽ đem soi trên kính hiển vi quang học để nhận định các dòng tế bào máu: hồng cầu, bạch cầu, tiểu cầu.

6. Trang thiết bị và vật tư

• Giá nhuộm
• Ống đong hoặc cốc có vạch
• Pipette
• Giemsa mẹ
• Cồn cố định (90°, 95° hoặc 99°)
• Lam kính khô sạch
• Kính hiển vi quang học
• Dầu soi kính hiển vi
• Dụng cụ đếm phần trăm tế bào: bàn đếm, sỏi đếm, hoặc giấy bút…

7. Kiểm tra chất lượng

• Dụng cụ đảm bảo vô khuẩn.
• Hoá chất còn hạn sử dụng.
• Cốc đong phải chính xác.

8. An toàn

• Mặc áo công tác, đeo găng tay, khẩu trang khi tiến hành xét nghiệm (lưu ý: phải mặc áo công tác trong suốt thời gian làm việc trong phòng xét nghiệm).
• Mang giày, dép kín mũi chân trong phòng xét nghiệm.
• Rửa tay kỹ bằng dung dịch sát khuẩn có phổ kháng khuẩn rộng trước và sau khi thực hiện xét nghiệm.
• Khử khuẩn bàn và khu vực xét nghiệm bằng dung dịch sát khuẩn trước và sau mỗi lần làm việc.

9. Nội dung thực hiện

• Bước 1: Kiểm tra, đối chiếu thông tin trên tube máu chống đông bằng EDTA phù hợp với chỉ định trên phiếu. Làm xét nghiệm tổng phân tích tế bào bẳng máy đếm tế bào tự động để xác định các chỉ số: số lượng hồng cầu, số lượng bạch cầu, số lượng tiểu cầu, lượng huyết sắc tố, hematocrit… nếu không có máy đếm tế bào tự động thì sử dụng các thiết bị thay thế như: potain hút đếm số lượng hồng cầu – bạch cầu – tiểu cầu, quang phổ kế…
• Bước 2: Ghi tên, tuổi, khoa của bệnh nhân lên 1 đầu của lam kính, hoặc lên phần đầu nhám mờ của lam kính (nếu có).
• Bước 3: Cho một giọt máu nhỏ lên lam, cách đầu lam khoảng 2cm (lam kính phải khô và sạch).
• Bước 4: Dàn lam

+ Một tay cầm lam kính đã có giọt máu, còn tay kia cầm lam kéo đặt trước giọt máu.

+ Nghiêng lam kéo một góc khoảng 45^o vế phía giọt máu và kéo lùi lam kéo đến khi chạm phải giọt máu, để cho giọt máu lan ra tỏa hai bên cạnh cùa lam máu, khi giọt máu đã được chia đều, đẩy nhanh và đều lam kéo theo chiều dài của lam nằm ngang.

             *     Yêu cầu của tiêu bản tốt:

+ Giọt máu phải được dàn đều, không mỏng quá, không dày quá, cách 2 đầu lam kính khoảng 1cm, phần đuôi tạo thành hình “lưỡi mèo”.

+ Tiêu bản phải sạch.

+ Không được kéo 2 lần trên cùng 1 giọt máu.

• Bước 5: Nhuộm tiêu bản

+ Để khô tự nhiên trong phòng xét nghiệm (khô và mát).

+ Cố định tiêu bản bằng cách nhỏ 1 - 2 giọt cồn (từ 90° trở lên) trên lam máu dàn. Để khô tự nhiên.

+ Pha thuốc nhuộm Giemsa 10% (10ml Giemsa mẹ với 90 ml dung dịch đệm). Đặt lam máu hoặc tủy dàn cần nhuộm lên giá nhuộm. Phủ lên khắp lam máu dàn dung dịch Giemsa 10%. Thời gian nhuộm 5 dến 10 phút.

+ Rửa nước thường cho sạch hết cặn. Chú ý: dùng chai/bình đựng nước sạch dội nhẹ nhàng lên lam để làm nổi cặn Giemsa và rửa trôi cặn Giemsa đi mà không làm bong lớp tế bào đã cố định.

+ Dựng lam máu dàn đã nhuộm vào giá và để khô tự nhiên.

• Bước 6: Soi lam đã khô bằng kính hiển vi quang học, trước hết ở vật kính X10 để nhận định chung về tổng thể lam máu. Sau đó chuyển sang vật kính X100 (vật kính dầu) để nhận định về công thức bạch cầu, hình thái các tế bào hồng cầu, bạch cầu, tiểu cầu, độ tập trung tiểu cầu và những bất thường trên tiêu bản.

10. Diễn giải kết quả và báo cáo

- Hồng cầu: Số lượng bình thường/tăng/giảm, mức độ tăng/giảm; đặc điểm phân bố trên tiêu bản (bình thường, ngưng kết, chuỗi tiền); kích thước hồng cầu đồng đều hay không, nếu không đồng đều thì hồng cầu to hay nhỏ chiếm ưu thế; hồng cầu bình sắc hay nhược sắc; hình thái có bình thường không, nếu không bình thường phải mô tả các hình thái bất thường và mức độ ít nhiều của từng loại (hình bia bắn, hình giọt nước, hình cầu, hình liểm…) và các thể bất thường trong hồng cầu (thể Jolly, vòng Cabot…); có hồng cầu non hay không, loại nào là chủ yếu, hồng cầu lưới bình thường/tăng/giảm.

- Bạch cầu: Số lượng bình thường/tăng/giảm, mức độ tăng/giảm; nhận xét từng loại bạch cầu quan sát được trên tiêu bản máu về số lượng và hình thái, đặc biệt lưu ý các bạch cầu có hình thái bất thường: có phải blast hay không, mức độ biệt hóa của tế bào, thuộc loại bạch cầu nào…

- Tiểu cầu: Số lượng và độ tập trung tiểu cầu có bình thường không, tăng hay giảm; kích thước tiểu cầu bình thường, to hay nhỏ; có tiểu cầu khổng lồ hay không, nhiều hay ít; trong trường hợp nghi ngờ sinh máu ngoài tủy cần tìm xem có mẫu tiểu cầu ở máu hay không.

- Các bất thường khác: Ký sinh trùng sốt rét, ấu trùng giun chỉ, ung thư di căn…

             *     Nhận xét: Đối với dữ kiện bình thường không nhất thiết phải liệt kê đầy đủ, tùy theo từng trường hợp cụ thể mà ghi những đặc điểm cần thiết. Đối với các dữ kiện nằm ngoài giá trị bình thường thì ghi đầy đủ và càng lượng hóa được chính xác càng tốt.

             *     Kết luận: Chỉ kết luận khẳng định khi có các yếu tố chắc chắn. Đa số trường hợp huyết đồ chỉ cho phép gợi ý định hướng chẩn đoán hoặc khu trú vấn đề do loại trừ được một hay nhiều khả năng.

             *     Có thể đề xuất thêm các xét nghiệm cần thiết cho chẩn đoán bệnh.

11. Lưu ý (cảnh báo)

• Không áp dụng

12. Ghi chép hồ sơ

• Ghi vào phiếu trả kết quả theo biểu mẫu của bệnh viện.

13. Tài liệu liên quan

14. Tài liệu tham khảo

- Đỗ Trung Phấn (2014), Kỹ thuật xét nghiệm Huyết học và truyền máu ứng dụng trong lâm sàng, Nhà xuất bản Y học.

- Hà Thị Anh (2009), Kỹ thuật xét nghiệm Huyết học và truyền máu, Nhà xuất bản Y học.

TS. Tạ Việt Hưng

Bộ môn – Trung tâm Huyết học Truyền máu