Quy trình chọc hút tủy xương

1. Đại cương
- Tủy xương là một cơ quan tạo máu quan trọng, nằm rải rác khắp các xương tròn, xương dẹt trong cơ thể. Tủy xương có 2 loại chính là tủy đỏ và tủy vàng. Tủy đỏ là thành phần chính sinh các dòng tế bào máu. Tủy đỏ có nhiều ở các xương dẹt như: xương ức, xương chậu, xương sườn… và trong đầu các xương dài như xương đùi, xương cánh tay. Tủy vàng có ở thân các xương dài.
- Thủ thuật chọc hút tủy làm tủy đồ được tiến hành với mục đích hút dịch tủy đỏ, sau đó dàn lam nhuộm tiêu bản Giemsa dịch tủy này sau đó phân tích số lượng và chất lượng các tế bào tủy xương để thăm dò chức năng tạo máu của cơ thể, cũng như gợi ý các nguyên nhân gây rối loạn chức năng tạo máu ở tủy xương.
2. Chỉ định
- Xét nghiệm máu ngoại vi bất thường mà không xác định được nguyên nhân gây bất thường bằng các xét nghiệm khác.
- Bệnh nhân sốt cao không tìm ra nguyên nhân.
- Xét nghiệm tế bào máu ngoại vi có nghi ngờ bệnh cơ quan tạo máu (xét nghiệm tủy đồ để chẩn đoán xác định một số bệnh lý cơ quan tạo máu).
- Tìm tế bào ung thư di căn tủy xương, u Lympho xâm lấn tủy…
- Đánh giá tình trạng sinh máu trước và sau điều trị hóa chất, hoặc theo dõi trong điều trị bệnh lý cơ quan tạo máu.
- Bệnh nhân ghép tế bào gốc tạo máu.
3. Chống chỉ định
Không có chống chỉ định
4. Chuẩn bị;
4.1. Người thực hiện
- Bác sỹ chuyên khoa Huyết học truyền máu
- Kỹ thuật viên khoa Huyết học truyền máu
4.2. Phương tiện, bệnh phẩm
 Phương tiện
- Dụng cụ sát trùng: cồn iod, cồn 70, bông, panh
- Bộ kim chọc tủy
- Bơm tiêm 5ml, 10ml
- Ống nghiệm K2 hoặc K3 EDTA
- Lam kính, lam dàn, bút viết kính
- Khay đựng chất thải y tế
- Khẩu trang, găng tay, mũ, mạng vô trùng
- Bộ thuốc nhuộm Giêm sa
- Lidocain 2%
 Bệnh phẩm: lấy bệnh phẩm là 0,5ml dịch tủy xương
4.3. Người bệnh
- Là bệnh nhân điều trị nội trú trong bệnh viện, phải có bệnh án. Được bác sỹ điều trị giải thích kỹ về lợi ích và tai biến của thủ thuật, và phải đồng ý tiến hành thủ thuật.
- Bệnh nhân ký vào bản cam kết thực hiện thủ thuật chọc tủy theo biểu mẫu BM01/KT.TB.15. Trường hợp bệnh nhân nặng thì người nhà sẽ thực hiện nội dung này.
- Xác định các điều kiện an toàn cho bệnh nhân trước khi tiến hành thủ thuật.
5. Các bước tiến hành
5.1. Kiểm tra hồ sơ bệnh án
Ghi chép các thông tin về lâm sàng và xét nghiệm cần thiết của bệnh nhân để định hướng chẩn đoán và đề nghị làm xét nghiệm tiếp theo.
5.2. Kiểm tra người bệnh
- Đúng họ tên, tuổi, giới tính, địa chỉ.
- Xác định vị trí chọc tủy: thường chọc tủy ở xương ức và gai chậu sau trên:
+ Vị trí gai chậu sau trên: Bệnh nhân nằm sấp thoải mái, kẻ nối hai mào chậu với nhau, kẻ tiếp một đường nối xương cụt với mào chậu ở đường nách giữa làm thành một tam giác xương cụt-chậu-cột sống. Điểm chọc nằm chính giữa đường phân giác của tam giác trên kẻ từ góc cột sống-chậu. Đơn giản hơn, sờ tay vào vùng gai chậu sau trên (điểm lõm khi bệnh nhân nằm sấp) sẽ thấy một điểm gồ lên, đó chính là điểm chọc.
+ Vị trí xương ức: Bệnh nhân nằm ngửa, chọn giao điểm đường giữa xương ức với đường kẽ liên sườn 2-3 (ít sử dụng).
5.3. Thực hiện kỹ thuật:
- Bước 1: Hỏi tên, tuổi, khoa phòng của bệnh nhân.
- Bước 2: Kỹ thuật viên phụ tiến hành lấy 2,2ml máu ngoại vi, sau đó cho 2,0ml vào ống nghiệm chứa chất chống đông EDTA để sau làm xét nghiệm công thức máu, và bơm 0,2ml máu còn lại lên một lam kính để dàn 02 tiêu bản máu không qua chống theo quy trình chuẩn bị mẫu huyết đồ bằng phương pháp nhuộm Giemsa (mã KT.TB.13).
- Bước 3: Kĩ thuật viên phụ sát trùng vị trí chọc tủy (sau khi thủ thuật viên chính đã xác định vị trí chọc tủy) theo hình xoáy trôn ốc từ trong ra ngoài, bán kính sát trùng khoảng 5cm từ vị trí chọc, bằng cồn iod và sau đó sát trùng lại cồn 70.
- Bước 4: Phụ giúp thủ thuật viên chính đeo găng tay vô trùng, trải săng vô trùng.
- Bước 5: Phụ giúp thủ thuật viên chính gây tê tại chỗ từng lớp (đưa bơm tiêm 5ml vô khuẩn, bẻ ống lidocain 2%, đưa gạc vô khuẩn).
- Bước 6: Kỹ thuật viên phụ đưa thủ thuật viên chính dụng cụ chọc hút tủy xương vô khuẩn: hộp kim chọc hút tủy xương, bơm tiêm 10ml vô khuẩn đã bỏ đầu kim, gạc vô khuẩn. Thủ thuật viên chính tiến hành thủ thuật chọc hút tủy xương.
+ Cầm kim chọc tủy tay phải, tay kia dùng ngón cái và ngón trỏ căng da và cố định vị trí chọc.
+ Chọc kim thẳng góc với da, vừa xoay vừa ấn từ từ để điều chỉnh nông sâu của kim. Khi đầu kim nằm đúng tổ chức tủy thì rút nòng kim, lắp bơm tiêm và cố định chặt.
+ Hút gọn và nhanh dịch tủy khoảng 0,5 ml.
+ Rút bơm tiêm chứa dịch tủy xương đưa cho kỹ thuật viên phụ, lắp nòng thông lại và rút kim. Dùng gạc cố định chặt vị trí vừa chọc.
- Bước 7: Kỹ thuật viên phụ bơm 0,3ml dịch tủy vào ống nghiệm có sẵn chất chống đông EDTA, lắc đều để về sau đem đếm số lượng tế bào tủy.
- Bước 8: Kỹ thuật viên phụ bơm 0,2ml dịch tủy lên một lam kính để làm tiêu bản tủy không qua chống đông. Làm tiêu bản tủy gồm 6 tiêu bản tủy dàn và 2 tiêu bản tủy ép. Để khô tiêu bản tự nhiên trong phòng xét nghiệm (mát, khô).
- Bước 9: Kỹ thuật viên phụ đưa thủ thuật viên chính dụng cụ sát trùng lại vị trí chọc tủy bằng cồn 70 và băng kín vết chọc tủy.
- Bước 10: Cố định tiêu bản máu ngoại vi và tủy, nhuộm Giêm sa và quan sát trên kính hiển vi theo quy trình chuẩn bị mẫu huyết đồ và tủy đồ bằng phương pháp nhuộm Giemsa (mã KT.TB.13 và KT.TB.14).
6. Theo dõi
Bệnh nhân nằm bất động sau thủ thuật 30 phút. Vệ sinh sạch sẽ vùng chọc tủy, tránh nhiễm khuẩn. Theo dõi sát các bất thường (đau, chảy máu...) sau làm thủ thuật.
7. Tai biến và xử trí
- Rất ít gặp.
- Có thể gặp sốc phản vệ do gây tê bằng Lidocain 2%  xử trí như phác đồ cấp cứu sốc phản vệ của bộ Y tế.
- Chảy máu tại vị trí chọc tủy: yêu cầu bệnh nhân/người nhà/nhân viên y tế đi cùng ấn chặt bông khô vào vị trí chọc tủy để cầm máu từ 5-7 phút. Sau đó băng lại vết chọc tủy.
- Nhiễm khuẩn tại chỗ vị trí chọc tủy (rất hiếm gặp): thay băng vệ sinh bằng cồn iot và cồn 70, như chăm sóc vết thương ngoài da. Nếu cần thiết có thể cho dùng thêm kháng sinh toàn thân.
8. Ghi chép hồ sơ
- Ghi thông tin vào sổ ghi chép thủ thuật của BMK.
- Các biểu mẫu phụ lục của quy trình.

9. Tài liệu tham khảo
- Hà Thị Anh (2009), Kỹ thuật xét nghiệm Huyết học và truyền máu, Nhà xuất bản Y học.

TS. Tạ Việt Hưng

Bộ môn – Trung tâm Huyết học Truyền máu