Mục tiêu:
- Trình bày được định nghĩa, đặc điểm nhu cầu cơ bản của con người.
- Trình bày được phân cấp nhu cầu cơ bản của con người theo Maslow.
- Phân tích được nguyên tắc điều dưỡng và mối liên quan với nhu cầu cơ bản.
1. ĐẠI CƯƠNG
1.1. Định nghĩa
Cơ thể con người được tạo nên bởi các yếu tố vật chất; con người tồn tại, phát triển về thể chất và tinh thần là do được cung cấp đầy đủ các yếu tố vật chất, tinh thần, xã hội.
Các nhu cầu cần thiết để duy trì các yếu tố tạo nên con người gọi là nhu cầu cơ bản (còn gọi là nhu cầu để tồn tại và phát triển của con người).
1.2. Đặc điểm nhu cầu cơ bản của con người
- Nhu cầu cơ bản của con người vừa có tính đồng nhất vừa có tính duy nhất, mỗi cá thể con người, về một số đặc điểm nào đó giống tất cả mọi người, nhưng có đặc điểm chỉ giống một số người, lại có những đặc điểm không giống nhau hoặc không giống bất cứ người nào, tạo nên nhu cầu đa dạng của con người.
- Con người chuyển đến nhu cầu cao hơn khi các nhu cầu dưới đó đã được đáp ứng thoả mãn.
- Mức độ và tầm quan trọng của mỗi nhu cầu ở từng người có khác nhau, thay đổi theo các thời kỳ phát triển của cuộc đời.
- Tại một thời điểm nhất định, một người có nhu cầu nào đó mạnh hơn, cấp thiết hơn được gọi là nhu cầu ưu tiên.
2. NHU CẦU CƠ BẢN CỦA CON NGƯỜI PHÂN CẤP THEO MASLOW
2.1. Nhu cầu mức thấp
2.1.1. Nhu cầu về thể chất
Nhu cầu về thể chất bao gồm: oxy, nước uống, thức ăn, bài tiết, vận động, ngủ, nghỉ ngơi...
Nhu cầu về thể chất là nền tảng của hệ thống phân cấp, được ưu tiên hàng đầu, cần được đáp ứng để duy trì sự sống của con người.
Trong bậc thang phân cấp, những nhu cầu này được xếp ở bậc thấp nhất, bậc cơ bản nhất, có nghĩa các nhu cầu ở mức cao hơn không xuất hiện nếu nhu cầu cơ bản này chưa được thỏa mãn.
Nếu thiếu oxy thì con người không thể tồn tại quá 5 phút, không có nước uống thì con người tồn tại được vài ngày. Con người không thể sống mà không ăn, không bài tiết hoặc vận động, làm việc liên tục mà không ngủ, nghỉ ngơi.
2.1.2. Nhu cầu an toàn và được bảo vệ
- An toàn về tính mạng: Con người được bảo vệ, tránh được các nguy cơ đe dọa cuộc sống như bệnh tật, tai nạn, thiên tai, chiến tranh...
- An toàn về tinh thần: tránh được mọi sự sợ hãi, lo lắng, những tác động xấu về tinh thần cũng có thể gây nguy hại cho tính mạng con người.
Nhu cầu được bảo vệ xếp ưu tiên sau nhu cầu về thể chất, nhu cầu này trở thành nhu cầu cấp thiết trong thời gian xảy ra bệnh dịch, chiến tranh, thảm họa.
Trẻ em, người có tuổi, tàn tật đòi hỏi sự an toàn được bảo vệ nhiều hơn.
2.2. Nhu cầu mức cao
Con người đòi hỏi nhiều hơn khi được sống, được bảo vệ. Nhu cầu mức cao chỉ xuất hiện khi các nhu cầu mức thấp được đáp ứng thỏa mãn.
2.2.1. Nhu cầu về tình cảm và quan hệ
Nhu cầu về tình cảm và quan hệ (nhu cầu giao tiếp) thể hiện ở sự trao nhận tình cảm với bản thân, gia đình, làng xóm, bạn bè, đồng nghiệp. Nhận thức là thành viên trong cộng đồng, tập thể, gia đình.
Không được đáp ứng thoả mãn nhu cầu về tình cảm và quan hệ, con người sẽ có cảm giác buồn tẻ, bị cô lập.
2.2.2. Nhu cầu được tôn trọng
Xã hội loài người do những con người thuộc các thành phần, đơn vị, tôn giáo khác nhau xây dựng nên. Mỗi nước, mỗi vùng dân cư thường có các phong tục tập quán riêng. Mỗi người lại có địa vị, vị trí xã hội, cá tính riêng.
Người được tôn trọng sẽ có lòng tự tin và tính độc lập, phát huy được khả năng sẵn có.
Không được tôn trọng ở con người sẽ xuất hiện cảm giác không được chấp nhận, cô độc, tự ti dẫn đến những hành vi tiêu cực.
Sơ đồ 1. Bậc thang phân cấp nhu cầu của con người theo Maslow.
2.2.3. Nhu cầu tự hoàn thiện
Theo bản năng, con người luôn điều chỉnh hoạt động để thích nghi với điều kiện sống. Tuy nhiên, chỉ có một số người có điều kiện và khả năng tự hoàn thiện (tự khẳng định) bản thân.
Nhu cầu tự hoàn thiện diễn ra trong suốt cuộc đời, nhu cầu này chỉ xuất hiện khi các nhu cầu dưới nó được đáp ứng trong một chừng mực nhất định, là mức nhu cầu cơ bản cao nhất.
Theo Maslow, chỉ có khoảng 1% số người trưởng thành đã từng đạt đến mức tự hoạt động, tự khẳng định hoàn thiện bản thân.
Các nhu cầu cơ bản của con người được đáp ứng thoả mãn sẽ tạo ra động lực sáng tạo và tự hoàn thiện ở mọi cá thể, con người sẽ phát triển toàn diện, trong đó có sức khoẻ được nâng cao.
3. LIÊN QUAN GIỮA NHU CẦU CỦA CON NGƯỜI VÀ NGUYÊN TẮC ĐIỀU DƯỠNG
3.1. Nhu cầu của con người
- Nhu cầu của con người cơ bản là giống nhau nhưng mức độ và tầm quan trọng của từng nhu cầu trong một thời điểm có khác nhau.
Vì vậy, khám bệnh toàn diện phát hiện các nhu cầu của người bệnh là nhiệm vụ đặc biệt quan trọng.
- Ở một người có nhu cầu mạnh hơn, cấp thiết hơn các nhu cầu khác, đó là nhu cầu ưu tiên.
Chăm sóc điều dưỡng cho người bệnh bao gồm phát hiện và đáp ứng thoả mãn nhu cầu ưu tiên, sau đó là các nhu cầu cơ bản khác.
- Nhu cầu cơ bản của con người vừa có tính đồng nhất vừa có tính duy nhất, nên điều dưỡng phải lập kế hoạch chăm sóc riêng cho từng người bệnh.
3.2. Nguyên tắc điều dưỡng
- Xuất phát từ việc đáp ứng nhu cầu của người bệnh. Người khoẻ mạnh tự đáp ứng được các nhu cầu hàng ngày, chăm sóc y tế giúp họ phòng tránh bệnh tật.
- Người bệnh không tự đáp ứng đầy đủ các nhu cầu hàng ngày nên cần sự hỗ trợ chăm sóc của điều dưỡng.
- Người bệnh luôn đòi hỏi rất cao nhu cầu an toàn và được bảo vệ cuộc sống tính mạng của họ phụ thuộc vào cán bộ y tế.
Bác sĩ, điều dưỡng phải nhanh chóng, kịp thời xác định được tính chất bệnh của họ. Tiên lượng được những biến chứng, tai biến có thể xảy ra với người bệnh, xử trí kịp thời các tai biến, biến chứng, xác định được nguyên nhân gây bệnh để phòng tránh.
3.3. Người bệnh tham gia vào kế hoạch chăm sóc
- Đa số người bệnh biết rõ và diễn tả được nhu cầu của họ. Những trường hợp người bệnh hôn mê, tâm thần... không diễn tả được nhu cầu của chính mình. Sự tham gia của người bệnh và người thân vào kế hoạch chăm sóc sẽ tạo điều kiện thuận lợi cho lập kế hoạch chăm sóc, đánh giá và tránh được tai biến, biến chứng. Nâng cao chất lượng điều trị, chăm sóc người bệnh.
- Tham gia vào kế hoạch chăm sóc người bệnh sẽ yên tâm, tin tưởng vào phương pháp chữa bệnh; gia đình, người thân người bệnh yên tâm hỗ trợ cho người bệnh nhanh chóng khỏi bệnh, phục hồi sức khoẻ.
3.4. Điều dưỡng chủ động tạo môi trường chăm sóc thích hợp
- Trong điều kiện được đáp ứng thoả mãn các nhu cầu phù hợp với điều kiện, hoàn cảnh và tính chất bệnh, môi trường bệnh viện, khoa phòng thích hợp, người bệnh thoải mái. Hiệu quả khám chữa bệnh sẽ được nâng cao.
- Nhu cầu cơ bản của con người là cơ sở để thực hiện các nội dung chăm sóc cơ bản. Nhận biết được các nhu cầu cơ bản của con người,nhu cầu của người bệnh sẽ thiết lập chẩn đoán, kế hoạch chăm sóc và thực hiện kế hoạch chăm sóc chính xác, phù hợp và an toàn.
Câu hỏi ôn tập
- Nêu định nghĩa, đặc điểm nhu cầu cơ bản của con người?
- Nêu phân loại nhu cầu cơ bản của con người theo Masslow?
- Trình bày nguyên tắc điều dưỡng và mối liên quan với nhu cầu cơ bản?
PGS.TS Lê Anh Tuấn
