1. Đại cương
1.1 Khái niệm
Theo quan điểm của y học cổ truyền, các triệu chứng mô tả trong liệt dây thần kinh VII ngoại vi thuộc phạm vi chứng trúng phong.
1.2. Nguyên nhân bệnh
Do chính khí của cơ thể không đầy đủ nên nguyên nhân gây bệnh (phong tà) thừa hư xâm phạm vào kinh thái dương, sau đó vào kinh thiếu dương và kinh dương minh. Phong tà thuộc dương tà, tính đi lên, do vậy làm cho kinh khí của ba kinh dương ở mặt bị trở trệ hoặc do bị chấn thương vùng đầu mặt làm cho cân mạch mất nuôi dưỡng mà gây nên bệnh.
2. Biện chứng luận trị
2.1. Căn cứ biện chứng
Bệnh thường gặp ở mọi lứa tuổi do nhiều nguyên nhân khác nhau gây nên. Vì vậy, cần phải căn cứ vào nguyên nhân gây bệnh và thể chất của người bệnh cụ thể để biện chứng.
2.2. Nguyên tắc điều trị
- Thời kỳ cấp tính: nguyên tắc lấy trừ tà là chính, dùng pháp điều trị sơ phong tán hàn hoặc thanh nhiệt, hoạt huyết thông lạc.
- Thời kỳ hồi phục: dùng pháp dưỡng huyết hoạt huyết, hóa đàm trừ phong.
3. Phân thể điều trị
3.1. Thể trúng phong hàn kinh lạc (liệt dây VII ngoại vi do lạnh)
- Lâm sàng: bệnh xuất hiện đột ngột, đa số sau khi đi mưa bị ướt hoặc gặp gió lạnh, sáng ngủ dậy thấy mắt nhắm không kín, chảy nước mắt, miệng méo sang bên lành, uống nước tràn ra mép, không huýt sáo và không thổi lửa được, khi ăn thức ăn đọng ở má bên liệt, nếp nhăn trán mờ..., có thể sợ lạnh, sốt nhẹ hoặc không sốt, rêu lưỡi trắng, mạch phù.
- Pháp điều trị: sơ phong tán hàn, thông kinh hoạt lạc.
- Bài thuốc: Ma hoàng phụ tử tế tân thang gia vị.
| Ma hoàng | 06g | Phụ tử chế | 03g | Tế tân | 03g |
| ý dĩ nhân | 15g | Bạch truật | 12g | Hoàng kỳ | 20g |
| Đương quy | 20g | Cam thảo | 06g |
Bài thuốc trên sắc uống ngày 01 thang, chia 02 lần uống sáng và chiều.
Nếu biểu hư, mồ hôi ra nhiều thì bỏ vị ma hoàng và gia phòng phong 12g để khu phong chỉ kinh, cầm ra mồ hôi.
Nếu đau đầu thì gia bạch chỉ 12g, khương hoạt 10g để khu phong giảm đau đầu.
Nếu mất cảm giác vị giác 2/3 trước lưỡi thì gia phục linh 10g, ngũ vị tử 08g để thẩm thấp, thu liễm kiện tỳ.
Nếu tai ù thì gia thạch xương bồ 12g để hành khí chỉ thống, thông khiếu.
- Hoặc dùng bài thuốc gia giảm theo chứng:
| Sinh khương | 5 lát | Khương hoạt | 08g | Quế chi | 12g |
| Phòng phong | 12g | Hoàng kỳ | 20g | ý dĩ nhân | 15g |
| Ngải cứu | 15g | Trần bì | 10g | Cam thảo | 10g |
Các vị thuốc trên sắc uống ngày 01 thang chia 2 lần sáng chiều, uống khi thuốc còn ấm nóng.
- Kinh nghiệm của Hải Thượng Lãn Ông: dùng bài Phục chính thang (Hành giản trân nhu) điều trị bệnh trúng phong gây miệng méo, mắt lệch:
| Xuyên khung | 12g | Đương quy | 12g | Bạch thược | 12g |
| Phòng phong | 12g | Kinh giới | 10g | Tế tân | 06g |
| Hoàng cầm | 12g | Ô dược | 08g | Thiên ma | 12g |
| Bạch truật | 12g | Phục linh | 12g | Trần bì | 10g |
| Chỉ xác | 06g | Bạch chỉ | 08g | Cát cánh | 06g |
| Cương tàm | 10g | Cam thảo | 10g | Sinh khương | 03 lát |
Các vị thuốc trên sắc uống, ngày 01 thang chia 2 lần sáng chiều.
- Các biện pháp điều trị khác:
+ Ôn châm các huyệt: Dương bạch xuyên Ngư yêu, Toản trúc xuyên Tình minh, Đồng tử liêu, Giáp xa xuyên Địa thương, Quyền liêu xuyên Nghinh hương, Ế phong bên mặt bị liệt, Hợp cốc bên đối diện. Mỗi ngày làm một lần, mỗi lần 20 phút (chú ý tránh gây bỏng cho bệnh nhân).
+ Dùng mồi ngải cứu cách gừng tại các huyệt: Giáp xa, Địa thương, Hạ quan, Dương bạch, Ế phong bên liệt (chú ý tránh gây bỏng cho bệnh nhân). Thời gian mỗi lần cứu 20 - 30 phút, ngày một lần, một liệu trình 07 - 10 ngày.
+ Điện châm châm các huyệt: Dương bạch xuyên Ngư yêu, Toản trúc xuyên Tình minh, Đồng tử liêu, Quyền liêu xuyên Nghinh hương, Ế phong bên mặt bị liệt, Hợp cố bên đối diện. Điện châm kích thích các huyệt với tần số và cường độ phù hợp với ngưỡng chịu đựng của từng bệnh nhân. Thời gian một lần điện châm 15 - 20 phút, mỗi đợt điện châm từ 07 - 10 ngày.
+ Thủy châm: các huyệt Phong trì, Giáp xa, Ế phong, Khúc trì, Túc tam lý bên liệt.
Thuốc thủy châm: vitamin B12, B6 hoặc Neurobion 5000, có thể phối hợp dùng với Paralys; ngày một lần, mỗi lần 02 - 03 huyệt, mỗi huyệt từ 0,5 - 1ml, thay đổi nhóm huyệt hàng ngày. Một liệu trình thủy châm khoảng từ 07 - 10 ngày.
+ Xoa bóp vùng mặt bên bị liệt, ngày 2 lần sáng và chiều, mỗi lần 20 phút.
3.2. Thể trúng phong nhiệt ở kinh lạc (liệt dây VII ngoại vi do nguyên nhân nhiễm trùng)
- Lâm sàng: bên mặt bị bệnh mắt nhắm không kín, chảy nước mắt, nếp nhăn trán mờ, miệng méo lệch sang bên lành, khi uống nước tràn ra mép, không huýt sáo, không thổi lửa được, khi ăn thức ăn đọng ở trong má; có khi còn gặp cảm giác tê bì nửa mặt, đau tai, ù tai bên bị liệt, sốt, sợ gió, sợ nóng, rêu lưỡi trắng dày, mạch phù sác.
- Pháp điều trị: khu phong thanh nhiệt, giải độc.
- Bài thuốc: Ngân kiều tán.
| Kim ngân hoa | 15g | Liên kiều | 10g | Bạc hà | 12g |
| Cát cánh | 06g | Sinh cam thảo | 06g | Trúc diệp | 15g |
| Kinh giới tuệ | 12g | Đạm đậu xị | 12g | Ngưu bàng tử | 10g |
Hiện nay, người ta vận dụng bài thuốc trên để sắc uống, ngày 01 thang chia 2 lần uống sáng chiều.
Nếu sốt cao làm tổn thương tân dịch gây khát thì gia thiên hoa phấn 15g để dưỡng âm sinh tân.
Nếu nhiệt độc gây sưng đau họng thì gia mã bột 12g, huyền sâm 12g để dưỡng âm thanh nhiệt, giải độc.
Nếu đau đầu, chóng mặt, hoa mắt thì gia câu đằng 12g, cúc hoa 10g để bình can tiềm dương chỉ thống.
- Hoặc dùng bài thuốc gia giảm theo chứng:
| Bạc hà | 12g | Kim ngân hoa | 15g | Tang diệp | 15g |
| Cát căn | 15g | Phòng phong | 12g | Tang chi | 15g |
| Xơ mướp | 12g | Cam thảo | 10g | Trần bì | 10g |
Các vị thuốc trên sắc uống, ngày 01 thang chia 2 lần sáng chiều.
- Các biện pháp điều trị khác: điện châm, thủy châm và xoa bóp bấm huyệt với nhóm huyệt giống như thể trên.
3.3. Thể huyết ứ ở kinh lạc (Liệt dây VII ngoại vi do chấn thương)
- Lâm sàng: bên liệt mắt nhắm không kín, chảy nước mắt, nếp nhăn trán mờ, miệng méo lệch sang bên lành, uống nước tràn ra mép; không huýt sáo, không thổi lửa được; khi ăn, thức ăn đọng ở trong má bên liệt; đau tai, ù tai...
Bệnh xuất hiện sau một sang chấn nào đó như ngã, bị thương tích hoặc sau khi mổ vùng hàm mặt, xương chũm…
- Pháp điều trị: tán phong, hoạt huyết thông lạc.
- Bài thuốc: Thông khiếu hoạt huyết thang.
| Xích thược | 12g | Đào nhân | 06g | Hồng hoa | 10g |
| Hành già | 03 cọng | Sinh khương | 09g | Đại táo | 05quả |
| Xạ hương | 0,15g | Hoàng tửu | 20ml |
Bài thuốc trên sắc uống, ngày 01 thang, chia 02 lần sáng và chiều (lưu ý, xạ hương mài vào rượu cho tan rồi hòa vào bát thuốc sắc để uống).
Nếu bệnh bị lâu ngày không khỏi, cơ mặt xệ xuống thì gia hoàng kỳ 30g, bạch truật 15g để bổ khí kiện tỳ.
Nếu cơ mặt bên liệt bị co cứng thì gia thiên ma 12g, ngô công 02 con, ô tiêu xà 12g để bình can tiềm dương, thư cân giải cơ.
- Hoặc dùng bài thuốc gia giảm theo chứng:
| Xuyên khung | 10g | Uất kim | 10g | ích mẫu thảo | 15g |
| Kê huyết đằng | 12g | Hoài sơn | 12g | Hoàng kỳ | 15g |
| Tô mộc | 10g | Thủy xương bồ | 10g | Cam thảo | 10g |
Bài thuốc trên sắc uống, ngày 01 thang, chia 02 lần sáng và chiều.
- Các biện pháp điều trị khác: điện châm, thủy châm và xoa bóp bấm huyệt với nhóm huyệt giống như thể trên.
3. Kết luận
- Liệt dây thần kinh VII ngoại vi là một bệnh thường gặp trên lâm sàng, ở cả trẻ em và người lớn. Nguyên nhân gây bệnh do trúng phong hàn, phong nhiệt ở kinh lạc hoặc do bị sang chấn nào đó như thương tích hoặc sau khi mổ ở vùng hàm mặt, tai xương chũm… làm ứ trệ khí huyết ở kinh lạc gây nên.
- Điều trị thể trúng phong hàn kinh lạc thì dùng pháp sơ phong tán hàn, thông kinh hoạt lạc; bài thuốc thường dùng là Ma hoàng phụ tử tế tân thang gia vị.
- Điều trị thể trúng phong nhiệt ở kinh lạc thì dùng pháp khu phong thanh nhiệt, giải độc; bài thuốc thường dùng là Ngân kiều tán.
- Điều trị thể huyết ứ ở kinh lạc thì dùng pháp tán phong, hoạt huyết thông lạc; bài thuốc thường dùng là Thông khiếu hoạt huyết thang.
- Ngoài ra, cần phải kết hợp với các biện pháp điều trị khác như điệm châm, ôn châm, thủy châm, xoa bóp bấm huyệt, cứu mồi ngải để tăng hiệu quả trong điều trị bệnh.
Tài liệu tham khảo
1. Bộ môn Y học cổ truyền, Học viện quân y (2013), Y học Cổ truyền (dùng cho đào tạo đại học), NXB Quân đội nhân dân
2. Bộ môn Y học cổ truyền, Đại học y Hà Nội (2008), Y học cổ truyền, Nhà xuất bản Y học
Thượng tá.TS. Nguyễn Thanh Hà Tuấn
