Bệnh quai bị là một căn bệnh truyền nhiễm cấp tính lây truyền qua đường hô hấp do virus gây ra. Virus có thể lây truyền trước khi khởi phát bệnh 1 tuần và kéo dài đến sau khi phát bệnh 2 tuần. Bệnh xảy ra quanh năm, tuy nhiên thường gặp hơn ở mùa đông - xuân. Bệnh có thể gặp ở mọi lứa tuổi, người lớn bị bệnh thường có biến chứng nặng hơn trẻ nhỏ, hiện nay chưa có thuốc điều trị đặc hiệu. Biến chứng của bệnh ảnh hưởng đến sức khỏe và chất lượng cuộc sống như: viêm tuyến sinh dục có thể dẫn đến vô sinh, viêm tụy, viêm não có thể tử vong...
Hình 1a: Đường lây truyền bệnh quai bị (Nguồn: afamily.vn)
Hình 1b: Trẻ bình thường và trẻ bị quai bị (Nguồn: pasteur.com.vn)
Dấu hiệu nhận biết trẻ bị quai bị
- 1. Giai đoạn ủ bệnh: từ 12 đến 24 ngày. Thường không có triệu chứng.
- 2. Giai đoạn khởi phát của bệnh: từ 1 -2 ngày
- Sốt vừa đến sốt cao, nhức đầu, chán ăn, mệt mỏi. Đau họng và đau góc hàm. Tuyến mang tai sưng to dần và đau nhức.
Hình 2: Các triệu chứng bệnh quai bị (Nguồn: afamily.vn)
- 3. Giai đoạn toàn phát: Sau khi khởi phát 24-48 giờ
- Trẻ sẽ có dấu hiệu sưng đau 1 bên mang tai, sau 1-2 ngày sẽ sưng bên còn lại. Trẻ bị quai bị thường sưng 2 bên tuyến mang tai, ít có trường hợp sưng 1 bên. Hai bên má bị sưng viêm sẽ không đối xứng, vùng da bị sưng căng bóng, sờ nóng, không đỏ, đau.Trẻ đau hàm khi há miệng, nhai hoặc ăn phải những thức ăn có vị chua.
- 4. Giai đoạn lui bệnh:
- Nếu được chăm sóc tốt và điều trị kịp thời trẻ sẽ khỏi bệnh trong vòng 10 ngày.
Biến chứng nguy hiểm:
- Viêm tinh hoàn hoặc viêm buồng trứng
- Viêm màng não hoặc viêm não
- Viêm tụy
Chăm sóc và theo dõi trẻ em bị quai bị tại nhà như sau:
Tất cả các trẻ khi nghi ngờ có dấu hiệu bệnh quai bị cần đưa đến khám tại cơ sở y tế. Trẻ bị quai bị chưa có biến chứng, nếu gia đình có đủ điều kiện chăm sóc và cách ly sẽ được bác sĩ kê đơn hướng dẫn điều trị, chăm sóc và theo dõi tại nhà.
- Cách ly trẻ bệnh với trẻ lành. Để trẻ nằm trong buồng sạch sẽ, thoáng khí, đủ ánh sáng. Cho trẻ nghỉ tại giường trong những ngày có sốt.
- Người chăm sóc cần đeo khẩu trang, rửa tay sạch trước và sau mỗi lần tiếp xúc với trẻ bị bệnh.
- Cho trẻ uống thuốc hạ sốt Paracetamol 15mg/kg/liều khi sốt > 38°C kết hợp chườm ấm.
Hình 3: Chăm sóc bệnh nhân quai bị (Nguồn: suckhoehangngay.vn)
- Vệ sinh cá nhân thường xuyên, vệ sinh răng miệng bằng nước muối sinh lý hay nước sát khuẩn họng 4 lần/ngày
- Chườm ấm trên vùng má bị sưng để giảm đau.
- Trẻ trai nên mặc quần lót nâng tinh hoàn. Hạn chế vận động mạnh trong những ngày cấp tính của bệnh.
- Không nên tự ý dùng các loại thuốc uống, bôi đắp lên vùng bị sưng khi chưa có chỉ định của bác sĩ để tránh nhiễm độc.
- Chú ý đến chế độ dinh dưỡng
+ Cho trẻ ăn những thức ăn lỏng, mềm, dễ tiêu hóa, giàu dinh dưỡng như: cháo, súp, sữa và nên chia thành nhiều bữa nhỏ.
+ Cho trẻ uống nhiều nước hơn bình thường: nước điện giải Oresol, nước lọc, nước sôi nguội, nước trái cây, nước cam, nước chanh.
+ Cung cấp thêm cho trẻ thực phẩm bổ sung các vitamin nhóm A, B, C để tăng cường miễn dịch và tăng cường hoạt động chuyển hóa cơ thể.
Hình 4: Dinh dưỡng cho trẻ quai bị (Nguồn: marrybaby.vn)
Các dấu hiệu cần đưa trẻ tới bệnh viện điều trị:
- Trẻ sốt cao khó hạ hay sốt hơn 3 ngày.
- Trẻ có biểu hiện sưng đau góc hàm tăng, không ăn uống được hay tuyến nước bọt sưng kéo dài hơn 7 ngày
- Trẻ đau đầu, nônhay co giật.
- Trẻnôn và đau bụng hay đau tức ngực, khó thở.
- Trẻ nhỏ quấy khóc nhiều hay mệt, ngủ li bì…
- Trẻ nôn nhiều (> 3 lần/1 giờ hay > 4 lần/ 6 giờ).
- Trẻ có sưng đau tinh hoàn
Phòng bệnh:
- Tiêm vacxin là biện pháp phòng bệnh quai bị hiệu quả nhất. Vắc-xin được khuyến cáo tiêm cho trẻ trên 1 tuổi; thường tiêm 2 liều, liều đầu lúc trẻ 12 – 15 tháng và lặp lại liều 2 lúc trẻ 4 – 6 tuổi.
- Cách ly bệnh nhân và vệ sinh cá nhân trong ít nhất 14 ngày sau khi bắt đầu sưng tuyến mang tai, sử dụng khẩu trang y tế cho bệnh nhân, người chăm sóc, người tiếp xúc gần và nhân viên y tế.
- Áp dụng các biện pháp dự phòng chung như đeo khẩu trang khi đến chỗ đông người hoặc bệnh viện.Rửa tay thường xuyên bằng xà phòng nhất là khi chăm sóc trẻ. Giữ nhà cửa thông thoáng, sạch sẽ.
Tài liệu tham khảo
- 1. Bệnh viện Nhi Trung ương (2018). Quai bị. Hướng dẫn chẩn đoán, điều trị bệnh trẻ em. Nhà xuất bản Y học, 926 – 932.
- 2. Bệnh viện Nhi Đồng 1 (2020). Quai bị. Phác đồ điều trị nhi khoa 2020, tập 2. Nhà xuất bản Y học, 267 – 271.
- 3. Bệnh viện Nhi Đồng 2 (2020). Quai bị. Phác đồ điều trị nhi khoa 2020. Nhà xuất bản Y học, 267 – 271.
ThS. Bs Trần Văn Duy - TS. Lê Thị Thúy Hằng
Bộ môn – Khoa Nhi – Bệnh viện Quân y 103
