- 1. Sơ lược về xuất huyết tiêu hóa
Xuất huyết tiêu hóa (XHTH) là tình trạng chảy máu vào trong lòng ống tiêu hóa, nguyên nhân từ các tổn thương bệnh lý của đường tiêu hóa. Đây là một cấp cứu nội ngoại khoa rất thường gặp. Xuất huyết có thể xảy ra ở bất kỳ cơ quan, vị trí nào trong đường tiêu hóa. Nếu xuất huyết xảy ra ở thực quản, dạ dày hoặc tá tràng thì được phân loại là xuất huyết tiêu hóa trên. Ngược lại, nếu xuất huyết ở phần dưới ruột non, đại tràng, trực tràng hoặc hậu môn thì được xếp vào xuất huyết tiêu hóa dưới.
Nguyên nhân: chia 2 nhóm chính là XHTH do tăng áp lực tĩnh mạch cửa (xảy ra chủ yếu ở BN xơ gan), và xuất huyết tiêu hóa trên không do tăng áp lực tĩnh mạch cửa (chủ yếu là do loét dạ dày tá tràng, ung thư dạ dày, dị dạng mạch máu, rách tâm vị thực quản...)
Nguyên tắc xử trí cơ bản gồm: Đánh giá ban đầu và phân tầng nguy cơ; Hồi sức thể dịch; Cầm máu; Điều trị nguyên nhân và dự phòng chảy máu tái phát
- 2. Dinh dưỡng trong xuất huyết tiêu hóa
A, Nguyên tắc chung
Nguyên tắc dinh dưỡng: trong những ngày đầu chảy máu thường BN nhịn ăn (mục đích nhịn ăn để góp phần giảm chảy máu và giúp can thiệp nội soi cầm máu nếu cần). Bổ sung dinh dưỡng đường tĩnh mạch sớm để đảm bảo nhu cầu của cơ thể.
Thời gian nhịn ăn: tùy từng trường hợp cụ thể. Chưa có khuyến cáo chính thức. Thường bác sĩ sẽ căn cứ vào nguy cơ chảy máu (đặc biệt là sau khi nội soi). Thông thường BN sẽ được khuyên nhịn ăn 48-72h. Nếu trường hợp nội soi ổ loét đã cầm máu, bệnh nhân có thể ăn sớm luôn. Có một nghiên cứu hồi cứu đa trung tâm của Nhật (2011) cho thấy nhịn ăn 72h nguy cơ tái chảy máu thấp nhất và người ta đưa ra khuyến cáo 72h. Tuy nhiên một nghiên cứu khác (2020) không thấy sự khác biệt khi cho ăn sớm sau 24h và 48h. Gần đây, một nghiên cứu phân tích gộp (2024) cho thấy so với nuôi ăn tiêu hóa sớm (trong vòng 24 giờ) dường như là một biện pháp can thiệp an toàn và có thể giảm thời gian nằm viện so với nuôi ăn tiêu hóa muộn, mà không làm tăng nguy cơ biến chứng sau chảy máu tiêu hóa trên.
Bên cạnh việc điều trị theo đúng chỉ định của bác sĩ, người bệnh xuất huyết tiêu hóa cần đặc biệt quan tâm đến chế độ dinh dưỡng. Một chế độ ăn uống khoa học, lành mạnh hỗ trợ tích cực cho việc điều trị, ngăn ngừa bệnh diễn biến xấu và tái phát sau khi điều trị.
Mục tiêu dinh dưỡng gồm: Bảo vệ niêm mạc dạ dày, giảm tiết dịch vị, nương nhẹ chức năng dạ dày ruột và cung cấp đủ dinh dưỡng.
Riêng nhóm xơ gan thì có chế độ dinh dưỡng dành cho bệnh nhân xơ gan. Trong giai đoạn chảy máu nhập viện nguy cơ biến chứng não gan kèm theo do hấp thu hemoglobin thoái giáng; do vậy chế độ ăn giảm đạm và nuôi dưỡng tĩnh mạch.
Với các bệnh nhân XHTH do loét, ở giai đoạn sau khi ra viện về nhà nên bổ sung các chất dinh dưỡng cần thiết cho quá trình tạo máu.
B, Giai đoạn đang chảy máu
- Nặng: Truyền tĩnh mạch
- Nhẹ: Truyền tĩnh mạch + đường miệng
+ Cung cấp đủ năng lượng
+ Chế độ ăn lỏng
+ Chia nhỏ bữa ăn trong ngày: 6 – 8 bữa/ngày.
C, Giai đoạn cầm máu
- Cung cấp đủ năng lượng
- Đủ vitamin và khoáng chất
- Chia nhỏ bữa ăn trong ngày
- Nhiệt độ thức ăn: 40-50oC
- Dạng chế biến: Hầm nhừ, nghiền nát, xay nhuyễn.
D, Lựa chọn thực phẩm trong dinh dưỡng cho XHTH
- Thực phẩm nên dùng:
+ Thực phẩm giúp bọc niêm mạc dạ dày: Các thực phẩm này bao gồm khoai tây, khoai lang, bánh mì, cơm,…
+ Thực phẩm giảm tiết dịch vị: Dịch vị nhiều sẽ tác động lên niêm mạc dạ dày, ống tiêu hóa, ảnh hưởng đến tình trạng xuất huyết. Vì thế nên dùng các thực phẩm giúp giảm tiết dịch vị như mật ong, đường bánh quy…
+ Thực phẩm giúp trung hòa acid: Thường dùng là trứng, sữa; người bệnh có thể uống sữa nguội, sữa ấm hoặc ăn trứng luộc.
+ Thực phẩm giúp cơ thể tang phục hồi tạo máu: trứng, sữa bò, sữa đậu nành
+ Thức ăn mềm: Trong những ngày đầu sau điều trị, bệnh nhân chỉ nên ăn các thức ăn mềm, lỏng dễ tiêu hóa như canh hầm nhừ, cháo, súp, sữa nguội, sữa chua… Ngoài ra, nên ăn các loại rau củ quả non mềm, ít xơ già để giảm gánh nặng cho dạ dày và đường tiêu hóa.
- Thực phẩm không nên dùng:
+ Rau sống thực phẩm chưa chế biến: Ăn rau sống không đảm bảo sẽ gia tăng nguy cơ bị nhiễm khuẩn đường ruột khiến người bệnh có thể bị tiêu chảy và viêm loét nghiêm trọng hơn.
+ Thực phẩm dai, khó tiêu: Các thực phẩm dai, nhiều xơ già, thô cứng ảnh hưởng đến đường tiêu hóa là sụn, gân, rau củ quả già… Các thực phẩm nhiều chất béo, khó tiêu không nên ăn là lạp xưởng, xúc xích, dăm bông…
+ Thực phẩm kích thích niêm mạc: Các thực phẩm làm chua như dưa muối, củ kiệu, cải chua, các loại hoa quả, trái cây nước uống có vị chua.
+ Các gia vị mạnh như hành, tỏi, ớt, giấm, tiêu
+ Đồ uống không tốt cho hệ tiêu hóa như cà phê, nước ngọt có ga, rượu bia: gây kích thích nhu động ruột co bóp khiến người bệnh bị đau bụng, nguy cơ chảy máu tái phát.
E, Cách chia bữa ăn và giờ ăn
- A. Nên chế biến các món ăn ở dạng lỏng, hầm nhừ, nghiền nát, xay nhuyễn, nêm ít gia vị và dầu mỡ
- B. Chia nhỏ bữa ăn thành 6 – 8 bữa. Ăn chậm, nhai kỹ, nghiền nát thức ăn trước khi nuốt, tránh gây áp lực cho dạ dày, thúc đẩy quá trình chữa lành tổn thương.
- C. Tăng dần năng lượng theo khả năng hấp thu và tiêu hóa của người bệnh
- D. Không ăn trước khi ngủ, ăn quá no hay để bụng quá đói. Đồng thời tuyệt đối không vận động mạnh ngay khi vừa ăn xong ít nhất là 30 phút.
- E. Tâm lý thoải mái khi ăn
F, Thực đơn tham khảo
Giai đoạn cầm máu, điều trị ổn định
7h: Cháo thịt đậu xanh (có thể thay bằng cháo trứng)
Gạo tẻ: 50g, Thịt nạc: 50g, Đậu xanh: 5g, dầu ăn 5g
9h: Sữa công thức: 250mL
12h: Cháo cá hồi
Gạo tẻ: 50g, Cá hồi: 50g, Đậu xanh: 5g, dầu ăn 5g
15h: Nước ép dưa hấu
Dưa hấu: 150g, Đường: 10g
18h: Cháo thập cẩm
Gạo tẻ: 50g, Thịt nạc băm: 50g, Hạt sen: 5g, Bí đỏ: 30g, dầu ăn 5g
20h: Sữa đậu nành: 250ml
Tổng năng lượng: 1546 Kcal
- 3. Kết luận
Xuất huyết tiêu hóa hay gặp và do nhiều nguyên nhân. Cần cho ăn sớm khi có chỉ định và lưu ý nương nhẹ đường tiêu hóa, tăng dần năng lượng trong giai đoạn hồi phục. Chế độ ăn cần cung cấp đủ các dưỡng chất, đảm bảo an toàn thực phẩm, dễ tiêu hóa và hợp khẩu vị của người bệnh.
Tài liệu tham khảo
- 1. Gong, E.J., S.J. Lee, B.G. Jun, et al., Optimal Timing of Feeding After Endoscopic Hemostasis in Patients With Peptic Ulcer Bleeding: A Randomized, Noninferiority Trial (CRIS KCT0001019). Am J Gastroenterol, 2020. 115(4): 548-554.
- 2. Murata, A. and S. Matsuda, How Long Should Patients Fast after Endoscopic Hemostasis for Non-Variceal Upper Gastrointestinal Bleeding? Findings from a National Administrative Database. Asian Pacific Journal of Disease Management, 2011. 5(1): 5-11.
- 3. Obeidat, M., B. Teutsch, D.E. Floria, et al., Early nutrition is safe and does not increase complications after upper gastrointestinal bleeding-a systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials. Sci Rep, 2024. 14(1): 10725.
Ts. Bs. Phạm Đức Minh
CN. Tạ Thị Thu Thủy
Bộ môn – Khoa Dinh dưỡng, BVQY103
