Lê Thế Trung, Phạm Gia Khánh, Nguyễn Tiến Bình,
Hoàng Văn Lương, Hoàng Mạnh An, Lê Trung Hải,
Nguyễn Mạnh Sử, Đỗ Quyết, Nguyễn Văn Khoa, Trần Viết Tiến và CS
Những trường hợp ghép tạng đầu tiên ở Việt Nam (ghép thận-1992, ghép gan-2004 và ghép tim-2010) đã được thực hiện thành công tại Bệnh viện 103, Học viện Quân y.
Những thành công đó là nhờ có quyết tâm của ngành y tế, quá trình nghiên cứu, học tập và chuẩn bị chu đáo, sự kết hợp quân dân y, đoàn kết hợp tác trong nước và quốc tế.
Trong những năm gần đây, công tác ghép tạng tại Bệnh viện 103 đã có những bước phát triển vượt bậc với những kết quả rất đáng khích lệ.
Trong thời gian tới sẽ tiếp tục đẩy mạnh các nguồn cho tạng, thực hiện lấy ghép đa tạng từ bệnh nhân chết não và nghiên cứu ghép tụy-thận kết hợp.
Achievements on organ transplantation in the University Hospital 103 (1992-2012)
Le The Trung, Pham Gia Khanh, Nguyen Tien Binh,
Hoang Van Luong, Hoang Manh An, Le Trung Hai,
Nguyễn Manh Su, Đo Quyet, Nguyen Van Khoa, Tran Viet Tien et al.
The first organ transplantations (Tx) in Vietnam (kidney Tx in 1992, liver Tx in 2004 and heart Tx in 2010) were successfully performed in the University Hospital 103 - Military Medical University. These successes thanks to the determination of Ministry of Health, the perfect studies and prepairation, the combination between civilian and military medicine, the domestic and international cooperation. In recent years the organ transplantation in Hospital 103 has been remarkable improved with promising results.
In near future, increasing of organ donation, multiple organs Tx from brain dead patients and simultaneous pancreas and kidney Tx will be performed and developed.
1. Đặt vấn đề
Ghép tạng là một thành tựu lớn lao của y học thế giới và là niềm mơ ước bao lâu nay của ngành Ngoại khoa Việt Nam. Mục đích của ghép tạng là để cứu sống người bệnh bị bệnh lý tạng giai đoạn cuối mà đã điều trị nhiều biện pháp không kết quả. Như vậy, đối với những bệnh nhân này, ghép tạng là biện pháp duy nhất và cuối cùng để điều trị và giúp mang lại nhiều lợi ích cho người bệnh, trong đó đặc biệt nhất là chất lượng cuộc sống.
Trên thế giới, những nghiên cứu về ghép tạng đã được tiến hành lần đầu tiên vào đầu thế kỷ XX, sau đó đã thực hiện thành công ghép thận (1954), ghép gan (1963), ghép tim (1967) và nhiều tạng khác.
Tại Việt Nam, vào đầu những năm 1960 GS Tôn Thất Tùng đã có những nghiên cứu ghép gan thực nghiệm tại Bệnh viện Việt Đức. Đến đầu thập kỷ 70, GS TSKH Lê Thế Trung đã thực hiện ghép thận thực nghiệm tại Học viện Quân y (HVQY). Cho đến năm 1990 với nghị định thư giữa Quân y Cu Ba và Việt Nam cùng với việc cử đoàn cán bộ Việt Nam sang học tập ghép thận tại Cu Ba đã mở ra triển vọng cho việc triển khai ghép tạng ở nước ta. Các công tác kết hợp quân dân y chuẩn bị cho ghép thận như thành lập Ban chỉ đạo ghép thận Việt Nam (2/1991), Hội đồng chuyên môn ghép thận - Bộ Y tế (4/1992)...
Với quyết tâm của ngành y tế, với sự kết hợp quân dân y và những nỗ lực của các thầy thuốc Bệnh viện 103, Học viện Quân y cùng với sự giúp đỡ của GS Chue-Shue Lee (Đài Loan), những ngày đầu tháng 6 năm 1992 ba trường hợp ghép thận đầu tiên của Việt Nam đã được thực hiện thành công tại Bệnh viện 103, Học viện Quân y. Thành công của các trường hợp ghép tạng đầu tiên này đã thực sự viết nên những trang sử mới cho nền y học nước nhà, đánh dấu một mốc son chói lọi trên bản đồ ghép tạng và khởi đầu cho một chuyên ngành mới ở nước ta - Đó là chuyên ngành Ghép tạng.
Bài viết nêu lên một số thành tựu nổi bật về ghép tạng tại Bệnh viện 103, Học viện Quân y trong 20 năm qua (6/1992-6/2012).
2. Các hoạt động nghiên cứu về ghép tạng tại Bệnh viện 103 - Học viện quân y
Ngay sau thành công của những ca ghép thận đầu tiên tại Bệnh viện 103, HVQY, một đề tài khoa học độc lập cấp Nhà nước về ghép thận đã được triển khai (Chủ nhiệm đề tài là GS TSKH Phạm mạnh Hùng). Tiếp theo đó là các đề tài cấp Nhà nước về nghiên cứu ứng dụng công nghệ tiên tiến phục vụ ghép tạng ở Việt Nam và nghiên cứu một số vấn đề về ghép gan để thực hiện ghép gan trên người tại Việt Nam đã được triển khai có hiệu quả (Chủ nhiệm 2 đề tài này là GS TS Phạm Gia Khánh).
Những năm tiếp theo, đã tiến hành đề tài cấp Bộ Quốc phòng về nghiên cứu một số vấn đề về ghép tim thực nghiệm và đề tài cấp Nhà nước về nghiên cứu ghép tim thực nghiệm, tiến tới ghép tim trên người (Chủ nhiệm 2 đề tài nói trên là PGS TS Đặng Ngọc Hùng) và đề tài cấp Nhà nước về nghiên cứu triển khai ghép tim trên người lấy từ người cho chết não (Chủ nhiệm đề tài là GS TS Nguyễn Tiến Bình).
Trong khuôn khổ các đề tài nghiên cứu khoa học nói trên, việc ghép tạng thực nghiệm với hàng chục trường hợp ghép thận trên chó, hàng trăm trường hợp ghép gan và ghép tim trên lợn đã được triển khai nhằm nghiên cứu ứng dụng các mô hình ghép, giúp rèn luyện tay nghề cho các kíp ghép cũng như hoàn thiện công tác tổ chức ghép tạng...
Ngoài tiến hành các đề tài nghiên cứu khoa học về ghép tạng, Bệnh viện và Học viện đã tổ chức hàng chục cuộc hội thảo khoa học về ghép tạng với sự tham dự của các đại biểu, các chuyên gia trong nước và quốc tế. Đã cử nhiều đoàn cán bộ khoa học sang học tập và thăm quan về ghép tạng tại nhiều nước như Đài Loan, Nhật Bản, Đức, Hoa Kỳ và nhiều nước khác.
Các cán bộ khoa học của Bệnh viện và Học viện đã tham gia biên soạn và xuất bản nhiều tài liệu về ghép tạng như Quy trình ghép thận từ người sống cho thận - 2002 (Chủ biên GS TSKH Lê Thế Trung), các tài liệu hướng dẫn chăm sóc sau ghép, tham gia biên soạn các nghị định triển khai Luật Hiến ghép mô và bộ phận cơ thể người - 2006 và một số quy trình ghép tạng (Bộ Y tế), sách Ghép tạng - Một số kiến thức chuyên ngành và quy trình kỹ thuật - Nhà xuất bản Y học, 2009...
Hiện nay, tại Bệnh viện 103, Học viện Quân y đang bước đầu triển khai đề tài cấp Nhà nước về nghiên cứu một số vấn đề ghép tụy thực nghiệm để tiến tới ghép tụy trên người tại Việt Nam (2011-2013) với chủ nhiệm đề tài là PGS TS Hoàng Mạnh An. Ngoài ra, Bệnh viện 103 cũng đang tiến hành đề tài cấp Ngành về tổng kết 20 năm ghép tạng (1992-2012) tại Học viện Quân y phục vụ công tác chăm sóc sức khỏe bộ đội và nhân dân do GS TS Lê Trung Hải là chủ nhiệm đề tài.
3. Một số mốc và kết quả ghép tạng tại Bệnh viện 103 - Học viện quân y
- Ngày 4/6/1992 trường hợp ghép thận đầu tiên của Việt Nam đã được thực hiện thành công tại Bệnh viện 103 cho bệnh nhân thiếu tá Vũ Mạnh Đoan, 40 tuổi, chủ nhiệm thông tin Quân đoàn 3, bị suy thận mạn giai đoạn cuối. Người cho thận là em trai ruột 28 tuổi - Vũ Mạnh Toàn.
- Ngày 20/7/1993 trường hợp ghép thận đầu tiên do các thầy thuốc Việt Nam tự lực tiến hành thành công. Đó là bệnh nhân Lê Thanh Nghiêm 33 tuổi ở Tuy Hòa, Phú Yên, người cho thận là chị ruột Lê Thị Như 40 tuổi. Đây là ca ghép thận thứ 7 của Bệnh viện 103 và là ca thứ 9 của Việt Nam. Bệnh nhân Nghiêm đến nay sau 19 năm ghép thận song sức khỏe và chức năng thận ghép vẫn ổn định. Sau ghép thận, anh Nghiêm đã tốt nghiệp đại học, tham dự Festival những bệnh nhân ghép tạng tại Sidney, Australia (1997), ngoài ra hai vợ chồng đã sinh thêm 1 cháu bé nữa khỏe mạnh.
- Ngày 31/1/2004 trường hợp ghép gan đầu tiên của Việt Nam được thực hiện thành công tại Học viện Quân y cho cháu Nguyễn Thị Diệp 10 tuổi bị bệnh teo đường mật bẩm sinh đã có biến chứng xơ gan và chảy máu do vỡ giãn tĩnh mạch thực quản, người cho gan là bố đẻ cháu - anh Nguyễn Quốc Phòng 31 tuổi. Ca mổ được tiến hành với sự giúp đỡ của các chuyên gia Nhật Bản, đứng đầu là GS M. Makuuchi. Đến nay sau gần tám năm rưỡi kể từ ngày ghép, sức khỏe và chức năng gan ghép của cháu Diệp vẫn ổn định, cháu đã tăng được gần 30 kg, học giỏi, xinh xắn và khỏe mạnh. Bố cháu cũng luôn khỏe mạnh.
- Ngày 17/6/2010 trường hợp ghép tim đầu tiên của Việt Nam đã được tiến hành thành công tại Bệnh viện 103, HVQY. Bệnh nhân được ghép tim là anh Bùi Văn Nam, 48 tuổi bị bệnh cơ tim thể giãn có suy tim độ IV. Người cho tim là bệnh nhân chết não 29 tuổi. Bệnh nhân Nam được ghép tim đúng vị trí theo phương pháp nối 2 tâm nhĩ. Ca mổ được thực hiện với sự giúp đỡ của các chuyên gia Đài Loan. Đến nay, sau gần 2 năm ghép tim, sức khỏe và chức năng tim ghép của bệnh nhân vẫn tốt.
- Tính đến tháng 4/2012, Bệnh viện 103 đã tiến hành ghép thận cho 104 bệnh nhân, trong đó có 102 trường hợp ghép thận lấy từ người cho sống (gồm 76 ca từ người cho sống cùng huyết thống và 26 ca từ người cho sống không cùng huyết thống) và 2 trường hợp từ người cho chết não. Số lượng bệnh nhân ghép thận chỉ trong 5 năm gần đây đã là gấp đôi so với 14 năm trước đó, có nhiều ngày đã tiến hành ghép 2 đến 3 cặp trong một ngày. Riêng trong năm 2011 đã ghép thận được trên 30 cặp. Nhiều tiến bộ khoa học công nghệ đã được ứng dụng trong tuyển chọn, trong mổ lấy thận, rửa thận, ghép thận, trong gây mê hồi sức và điều trị sau ghép mang lại các kết quả tốt. Đây là những kết quả rất đáng khích lệ trong công tác ghép thận tại Bệnh viện 103.
- Ngoài thành công trong các trường hợp ghép tạng, ngày 1/3/2012 các bác sỹ Bệnh viện 103 có sự góp sức của Bệnh viện Mắt Trung ương đã ghép giác mạc thành công cho 2 bệnh nhân.
- Để động viên và ghi nhận các thành tích về ghép tạng trong những năm qua, nhiều đồng chí lãnh đạo cấp cao của Đảng và Nhà nước đã tới thăm bệnh viện và các bệnh nhân cho và ghép tạng. Cụm công trình Ghép tạng, trong đó có sự tham gia chính của Bệnh viện và Học viện đã được nhận Giải thưởng Hồ Chí Minh về Khoa học và Công nghệ năm 2005. Nhà nước đã tặng thưởng nhiểu Huân chương bậc cao cho các thành tích về ghép tạng của Bệnh viện. Ngày 6/1/2012, Trung tâm sách kỷ lục Việt Nam đã trao bằng chứng nhận và Cúp Kỷ lục Việt Nam cho Bệnh viện 103 là Bệnh viện đã tiến hành ghép thận, ghép gan và ghép tim đầu tiên tại Việt Nam. Đây là những vinh dự lớn lao cho những đóng góp của Bệnh viện 103 trong lĩ nh vực ghép tạng và là sự động viên to lớn để đội ngũ y bác sỹ của Bệnh viện 103 - Học viện Quân y tiếp tục phấn đấu vươn lên đẩy mạnh sự nghiệp ghép tạng trong thời gian tới.
4. Những hợp tác trong nước và quốc tế trong ghép tạng của bệnh viện 103 - HVQY
Bệnh viện 103, HVQY có vinh dự được 3 lần ‘‘lĩnh ấn’’ tiên phong trong lĩnh vực ghép tạng, để có được những thành tựu nổi bật này, ngoài sự nỗ lực khắc phục mọi khó khăn của đội ngũ y bác sỹ của bệnh viện còn có sự đóng góp to lớn của việc hợp tác trong nước và quốc tế, trong đó phải kể đến sự giúp đỡ của các bệnh viện (BV) lớn trong cả nước như BV Chợ Rẫy, BV Việt Đức, BV Trung ương Huế, BV Nhi Trung ương và nhiều bệnh viện khác cũng như các chuyên gia ghép tạng hàng đầu của các nước như Đài Loan, Nhật Bản và một số nước khác trong triển khai những ca ghép tạng đầu tiên ở Việt Nam.
Về phần mình, các chuyên gia ghép tạng của Bệnh viện 103 cũng đã tích cực tham gia có hiệu quả trong triển khai ghép tạng ban đầu tại nhiều cơ sở y tế của cả nước như giúp các BV Chợ Rẫy (12/1992), BV Việt Đức (8/2000), BV Trung ương Huế (7/2001), BV Nhân dân Gia định (1/2002), BV Nhân dân 115 (2/2004), BV Nhi Trung ương (5/2004), BV Bạch Mai (11/2005), BV Đà Nẵng (3/2006), BV Kiên Giang (3/2007), BV 19-8 (10/2004)...
Đến nay, ở nước ta đã có 12 bệnh viện ((gồm BV 103, BV Chợ Rẫy, BV Việt Đức, BV Trung ương Huế, BV Nhân dân Gia định, BV Nhân dân 115, BV Nhi Trung ương, BV Nhi đồng II, BV Bạch Mai, BV Đà Nẵng, BV Kiên Giang và BV 198)) tiến hành ghép thận với số lượng khoảng gần 600 trường hợp, có 4 trung tâm (HVQY, BV Nhi Trung ương, BV Nhi đồng 2 và BV Việt Đức) đã thực hiện ghép gan với 20 trường hợp và có 3 bệnh viện (BV 103, BV Trung ương Huế và BV Việt Đức) đã tiến hành ghép tim với 4 trường hợp. Trong những năm gần đây công tác ghép tạng ở Việt Nam đã có những bước phát triển đáng kể cả về số lượng lẫn chất lượng.
5. Những bài học kinh nghiệm và phương hướng tới
- Tổng kết 20 năm ghép tạng tại Bệnh viện 103, HVQY cho phép rút ra được những bài học kinh nghiệm quý báu trong lĩnh vực ghép tạng. Đó là thành công của ghép tạng có được là nhờ những nỗ lực và chủ động của đội ngũ y bác sỹ của Bệnh viện và Học viện đã khắc phục nhiều khó khăn để hoàn thành tốt nhiệm vụ , quyết tâm của ngành y tế đã chỉ đạo sát sao và hỗ trợ nhiều mặt, quá trình nghiên cứu công phu trong khuôn khổ các đề tài về ghép tạng của Bộ Khoa học Công nghệ và Bộ Quốc phòng, quá trình học tập và chuẩn bị chu đáo về mọi mặt, trong đó quan trọng nhất là công tác tổ chức tốt, có sự đoàn kết chặt chẽ và hợp tác khoa học giữa các chuyên ngành và các cơ sở y tế trong nước, sự kết hợp quân dân y, trong đó có hỗ trợ của ngành quân y và hợp tác quốc tế có hiệu quả.
- Phương hướng chính trong công tác ghép tạng của Bệnh viện 103 trong những năm tới là :
+ Tiếp tục đầu tư và đẩy mạnh các loại hình ghép tạng truyền thống, tăng cường ứng dụng các công nghệ mới, nâng cao chất lượng và kết quả ghép tạng.
+ Tăng cường các nguồn cho tạng, nhất là nguồn cho từ bệnh nhân chết não. Góp phần làm tốt công tác truyền thông để tạo sự hỗ trợ của cộng đồng trong ghép tạng.
+ Tích cực chuẩn bị tiếp tục cho lấy ghép đa tạng (thận, gan, tim...và các mô khác) từ bệnh nhân chết não.
+ Triển khai nghiên cứu ghép tụy thực nghiệm và tiến tới ghép tụy trên người. Triển khai ghép tụy-thận kết hợp.
+ Tiếp tục hợp tác trao đổi học hỏi kinh nghiệm ghép tạng trong nước và quốc tế nhằm đẩy mạnh công tác ghép tạng.
+ Tích cực tham gia trong hệ thống ghép tạng của cả nước, góp phần xây dựng chuyên ngành ghép
