Đột quỵ não là nguyên nhân tử vong đứng hàng thứ 3 sau ung thư và tim mạch, là nguyên nhân hàng đầu gây tàn phế. Sau đột quỵ, mặc dù sự phát triển của chuyên ngành đột quỵ đã cứu được nhiều người bệnh nhưng tỉ lệ tàn phế do di chứng đột quỵ vẫn cao nếu người bệnh không được phục hồi chức năng đúng phương pháp. Phục hồi chức năng là sự toàn diện trong điều trị, chăm sóc và phục hồi cho người bệnh. Phục hồi chức năng ngay giai đoạn cấp giúp phòng các biến chứng (từ ngày thứ 2 sau đột quỵ), sau giai đoạn cấp thì phục hồi chứng năng đóng vai trò cốt yếu trong phục hồi chức năng thần kinh, giúp người bệnh trở lại cuộc sống và cộng đồng.
Chúng tôi giới thiệu một ca bệnh đột quỵ não nặng, có nhiều bệnh kết hợp đã hồi phục kỳ diệu, trở lại cuộc sống nhờ phục hồi chức năng toàn diện và chuyên sâu.
Tóm tắt ca bệnh:
- Bệnh nhân nam, 70 tuổi, dân tộc Kinh. Trú quán ở thành phố Hạ Long, Quảng Ninh.
- Tiền sử: Đái tháo đường typ 2 (phát hiện năm 2010), tăng huyết áp (phát hiện năm 2018) điều trị thường xuyên theo đơn của bác sĩ chuyên khoa tuyến tỉnh và nghiện thuốc lá.
- Bệnh sử: Ngày 04/02/2024 bệnh nhân ho, sốt, khó thở nhẹ, test nhanh (+) với COVID-19, tự điều trị tại nhà. Ngày 13/02/2024, bệnh nhân đột ngột nói khó, liệt nửa người phải, được người nhà đưa đi cấp cứu tại Bệnh viện Đa khoa tỉnh Quảng Ninh. Bệnh nhân được chẩn đoán Đột quỵ nhồi máu não ổ lớn bán cầu trái/Viêm phổi do COVID-19. Tình trạng bệnh khá nặng với rối loạn ý thức, liệt nửa người trái hoàn toàn do nhồi máu não ổ lớn; kèm theo viêm phổi diện rộng do Covid-19. Người bệnh được hồi sức tích cực, kháng sinh chống bội nhiễm, thuốc dưỡng não, nuôi dưỡng, bệnh dần thoát giai đoạn nguy hiểm đến tính mạng. Đến ngày 29/02/2024, bệnh nhân ra viện trong tình trạng bệnh tạm ổn định chức năng sống, COVID-19 (-), cúm A (-). Sau đó, gia đình đưa bệnh nhân nhập Bộ môn-Khoa Phục hồi chức năng, Bệnh viện Quân y 103 để phục hồi chức năng ngày 01/3/2024.
- Khám bệnh lúc vào viện:
+ Rối loạn ý thức nhẹ, ý thức ngủ gà (thang điểm GCS 11 điểm), rối loạn trí nhớ, rối loạn ngôn ngữ giác quan.
+ Liệt dây VII TW phải, liệt nửa người phải nặng (MRC 0-1/5), tăng phản xạ gân xương, phản xạ bệnh lí bó tháp (-).
+ Thở oxy hỗ trợ 2L/ph, SpO2 97-98%. mạch 80 lần/ phút, HA 145/80 mmHg.
+ Thể trạng suy mòn, suy kiệt; teo nhẹ cơ toàn thân, cơ tứ chi teo nhỏ, da bọc xương, nửa người phải teo cơ nhiều hơn; có vết loét vùng cùng cụt kích thước 3x4cm, độ 1-2.
+ Ăn qua sonde. Đại tiểu tiện tự chủ.
+ Lượng giá chức năng:
. Bệnh nhân hiểu một phần lời nói, giao tiếp khó khăn do chưa hiểu và nói khó. . Liệt mức độ nặng nửa người phải, chưa tự lăn trở được, chưa ngồi dậy được, phải trợ giúp hoàn toàn tại giường bệnh.
. Có rối loạn nuốt, tri giác chưa tỉnh hoàn toàn nên phải ăn súp qua đường sonde dạ dầy. Đại tiện có lúc táo, lúc lỏng, đã biết gọi; tiểu tiện biết gọi để trợ giúp.
- Cận lâm sàng:
+ Tổng phân tích tế bào máu ngoại vi: WBC 7.7 G/L, NE% 65.8%, RBC 4.23 T/L, HGB 132 g/L, HCT 0.403 L/L, PLT 493 G/L.
+ Sinh hóa máu: Glucose 3.04 mmol/L, Ure 4.04 mmol/L, Creatinin 79.94 µmol/L, CRP 23.96 mg/L, GOT/GPT 43.97/32.65 U/L, Na+/K+/Cl- 139.4/3.87/102.9 mmol/L.
+ CT lồng ngực: Hình ảnh tổn thương đông đặc dạng kính mờ xơ rải rác 2 trường phổi. Dịch lớp mỏng khoang màng phổi 2 bên.
+ MRI sọ não: Hình ảnh nhồi máu ổ lớn vùng thái dương đỉnh bán cầu trái, có chuyển dạng xuất huyết rải rác trong ổ nhồi máu não bán cầu trái.
+ Siêu âm động mạch cảnh: Động mạch cảnh trong trái đoạn 1/3 sau có mảng vữa xơ gây hẹp gần hoàn toàn đường kính lòng mạch, xơ vữa các động mạch cảnh 30%, chưa ảnh hưởng nhiều dòng chảy.
- Chẩn đoán: Hội chứng liệt nửa người phải mức độ nặng do đột quỵ nhồi máu não ổ lớn bán cầu trái tuần thứ 3/Tăng huyết áp, đái tháo đường, viêm phổi hậu COVID giai đoạn ổn định.
- Kế hoạch phục hồi chức năng:
+ Kiểm soát tốt bệnh nền: đái tháo đường, tăng huyết áp.
+ Dự phòng tái phát đột quỵ (khi ổn định ổ chảy máu chuyển thể): các thuốc chống kết tập tiểu cầu, giảm mỡ máu, chống xơ vữa động mạch.
+ Đảm bảo dinh dưỡng hợp lý, cải thiện dần các chỉ số dinh dưỡng (hồng cầu, huyết sắc tố, albumin máu..), nâng khối cơ và trọng lượng cơ thể.
+ Phục hồi chức năng hô hấp, tránh bội nhiễm phổi và cải thiện chức năng phổi do xơ phổi hậu Covid-19.
+ Các kỹ thuật vật lý trị liệu để phục hồi chức năng rối loạn nuốt, PHCN hô hấp, phục hồi trí nhớ và phục hồi vận động cho người bệnh.
+ Phòng chống các biến chứng: loét các điểm tỳ, co cứng khớp, huyết khối tĩnh mạch sâu.
- Các kỹ thuật Vật lý trị liệu đã áp dụng ở bệnh nhân:
+ Điện xung: chương trình kích thích chức năng thần kinh cơ nửa người bên liệt để cải thiện vận động; Kích thích điện vùng hầu họng để trị liệu rối loạn nuốt.
+ Chiếu đèn hồng ngoại vùng lưng, mông để tăng dinh dưỡng, phòng chống loét.
+ Tập vận động thụ động, kết hợp tập vận động có trợ giúp nửa người phải, tập thay đổi tư thế, tập thăng bằng, tập đứng và điều chỉnh dáng đi, kết hợp với giáo dục người nhà, người chăm sóc. Đặc biệt hơn, ở Khoa Phục hồi chức năng có máy sáng chế của Bộ môn (đạt giải nhất cuộc thi sáng kiến kỹ thuật của Bộ y tế năm 2021). Máy có hệ thống giá treo, chương trình tập vận động đứng, tập thăng bằng, tập ngồi xuống, đứng lên rất với sự hỗ trợ một phần khi người bệnh có thể tự chủ một phần, hoặc tập hỗ trợ hoàn toàn khi liệt nặng không thể đứng ngồi. Với máy tập sáng chế này, người bệnh rất hứng thú trong tập luyện, đảm bảo an toàn (tránh ngã), tăng thời gian tập luyện và giảm nhiều công của kỹ thuật viên.
+ Kỹ thuật tập tay và bàn tay cho bệnh nhân liệt nửa người: tập tạo thuận tay phải, các động tác đơn giản phục vụ sinh hoạt hàng ngày, cử động tinh tế của bàn tay phải.
+ Kỹ thuật PHCN hô hấp: Vỗ rung, dẫn lưu tư thế, hướng dẫn các kiểu thở.
+ Kỹ thuật Oxy cao áp: giúp tăng lượng oxy cho cơ thể, cải thiện chức năng hô hấp do xơ phổi hậu Covid-19, đồng thồi tăng cung cấp oxy cho não bị thiếu máu do đột quỵ. Bệnh nhân đã phục hồi rất nhanh, rất tốt, chức năng hô hấp trở lại gần bình thường, trí não tỉnh và cải thiện hơn rõ rệt.
+ Kỹ thuật tập cho người thất ngôn: Test đánh giá loại và mức độ rối loạn ngôn ngữ, hướng dẫn vận động miệng, cách phát âm, ghép từ thành câu, cách xây dựng một câu hoàn chỉnh, nhận biết và gọi tên các vật dụng, diễn tả bằng ngôn ngữ cơ thể.
+ Kỹ thuật tập rối loạn nuốt: Test đánh giá mức độ rối loạn nuốt, hướng dẫn người nhà các tư thế cho ăn an toàn, vệ sinh răng miệng, các động tác hỗ trợ và tăng sức mạnh cơ vùng hầu họng tham gia vào động tác nuốt, cách sử dụng chất làm đặc, nhận biết và xử lí khi bệnh nhân sặc, nghẹn.
+ Kỹ thuật bằng máy xoa bóp áp lực hơi nửa người phải, giúp tăng tuần hoàn,giảm phù nề nửa người liệt đồng thời dự phòng huyết khối tĩnh mạch sâu.
+ Kỹ thuật Laser công suất thấp: kích thích tuần hoàn, tăng hoạt động tế bào, giúp nhanh liền vết loét vùng loét cùng cụt.
- Diễn biến quá trình điều trị và phục hồi:
+ Ý thức bệnh nhân cải thiện dần, sau 01 tháng, đánh giá GCS 14-15 điểm.
+ Cải thiện sức cơ nửa người phải: tay 1-2/5, chân 3-4/5, với sự hỗ trợ từ người nhà, bệnh nhân có thể thay đổi tư thế từ nằm sang ngồi, từ ngồi sang đứng và đi lại với sự hỗ trợ của gậy tập đi. Bệnh nhân giảm dần sự phụ thuộc vào người nhà trong sinh hoạt hàng ngày.
+ Bệnh nhân có giao tiếp gần như bình thường, tuy nhiên vẫn còn gặp khó khăn trong biểu đạt những câu phức tạp.
+ Bệnh nhân có thể ăn đường miệng đối với thức ăn đặc, đối với chất lỏng như nước cần sử dụng chất làm đặc.
Thật vậy, bệnh nhân bị đột quỵ nhồi máu não ổ lớn bán cầu trái, kết hợp mắc Covid-19, trên nền bệnh đái tháo đường, tăng huyết áp, được cấp cứu điều trị tuyến tỉnh đã ổn chức năng sống, nhưng còn nhiều rối loạn chức năng mức mức độ nặng. Bệnh nhân vào khoa Phục hồi chức năng – Bệnh viện quân y 103 với liệt nửa người trái nặng, rối loạn ý thức, rối loạn ngôn ngữ, xơ phổi hậu Covid-19; người bệnh nuôi dưỡng qua sonde dạ dầy, nằm tại giường và phải chăm sóc hoàn toàn. Với kế hoạch phục hồi chức năng toàn diện như dinh dưỡng cân đối, thuốc để kiểm soát bệnh nền hợp lý, kết hợp các kỹ thuật tập phục hồi chức năng đúng và đồng bộ, người bệnh đã hồi phục rất tốt. Chức năng sống đảm bảo, các rối loạn chức năng thần kinh phục hồi khá tốt và người bệnh đã tự chống gậy đi lại được.
Chúng tôi đã rút ra kinh nghiệm thành công đó là để phục hồi chức năng sau đột quỵ tốt, bác sĩ phải hiểu rõ về bệnh, kết hợp đa mô thức trong điều trị và thực hiện các kỹ thuật vật lý trị liệu theo đúng chuyên khoa./.
TS.BSCC. Nguyễn Văn Tuấn, Chủ nhiệm Bộ môn-Khoa Phục hồi chức năng;
ThS. BS. Hoàng Văn Thắng, BS. Đinh Thị Vân Anh - Bộ môn-Khoa Phục hồi chức năng
