Ngày 15/02/2023 khoa Truyền nhiễm - Bệnh viện Quân y 103 có tiếp nhận bệnh nhân Đào Xuân T. 19 tuổi, nhập viện trong tình trạng sốt cao, ý thức hôn mê, đại tiểu tiện không tự chủ. Theo người cùng đơn vị hộ tống bệnh nhân kể lại, bệnh nhân khởi phát đột ngột trước đó 4 ngày bệnh nhân sốt cao 39-40 độ, sốt nóng, gai rét, không có cơn rét run, kèm theo đau nhức đầu từ vùng trán lan xuyên ra sau gáy, mệt mỏi, ăn uống kém, buồn nôn, nôn vài lần ra dịch tiêu hoá có lẫn thức ăn. Sau 2 ngày bệnh nhân xuất hiện tình trạng ý thức xấu dần, tiếp xúc li bì chậm chạp, không tiếp xúc được với mọi người xung quanh, đại tiểu tiện có lúc không tự chủ. Bệnh nhân được cấp cứu, theo dõi tại bệnh xá đơn vị nhưng tình trạng bệnh không có xu hướng cải thiện, được chuyển tuyến lên khoa Truyền nhiễm - Bệnh viện Quân y 103. Sau khi khám lâm sàng và làm các xét nghiệm máu, chọc ống sống thắt lưng xét nghiệm dịch não tuỷ, chụp cộng hướng từ sọ não có tiêm thuốc. Các xét nghiệm cho thấy các tổn thương viêm não - màng não vùng thuỳ đảo, trán thái dương bên trái, kết quả Realtime PCR dịch não tuỷ dương tính Herpes simplex virus (HSV) 8470 copies/ml. Bệnh nhân được chẩn đoán viêm não - màng não do Herpes simplex virus.
Bệnh nhân đã được điều trị thuốc kháng virus Acyclovir đường truyền tĩnh mạch, kết hợp thuốc chống viêm Corticoid và chống phù não Manitol 20%, bù dịch điện giải, hạ sốt, điều trị triệu chứng, dinh dưỡng, chăm sóc hỗ trợ vận động. Sau 05 ngày điều trị nội khoa tích cực bệnh nhân triệu chứng lâm sàng cải thiện rõ rệt, Bệnh nhân đã hết sốt, đỡ đau đầu, tỉnh táo tiếp xúc tốt và thực hiện được các hoạt động sinh hoạt cơ bản hàng ngày, các xét nghiệm trở về bình thường.
Bệnh viêm não do virus Herpes simplex là một bệnh nhiễm trùng thần kinh cấp tính, bệnh xuất hiện tản phát không mang tính chất mùa. Virus Herpes xâm nhập vào hệ thần kinh trung ương, gây hoại tử nhu mô não kèm xuất huyết. Căn nguyên gây bệnh là virus Herpes simplex typ 1 (>95% số ca bệnh) và typ 2 (<5% số ca bệnh). HSV thuộc họ Herpeviridae. Viêm não do HSV có thể xuất hiện trong nhiễm virus tiên phát hoặc do virus tồn tại tiềm tàng trong cơ thể tái hoạt và xâm nhập vào hệ thần kinh trung ương gây nên. Trong số các ca tử vong do viêm não virus, HSV-1 chiếm 10%-20% trong số 20.000 ca nhiễm viêm não virus hàng năm.
Bệnh biểu hiện bằng sốt, rối loạn ý thức, diễn biến cấp tính, cần nghĩ tới viêm não do HSV ở bất cứ người bệnh có biểu hiện viêm não cấp tính có các biểu hiện gợi ý tổn thương trên phim chụp MRI thùy thái dương hoặc thùy trán não ở một bên. Chẩn đoán xác định viêm não do HSV: xét nghiệm PCR ADN HSV dịch não tủy. Xét nghiệm có độ nhạy và độ đặc hiệu cao.
Điều trị viêm não do HSV bao gồm điều trị đặc hiệu bằng thuốc kháng virus Acyclovir tĩnh mạch và điều trị hỗ trợ. Cần chỉ định sớm Acyclovir ngay khi nghi ngờ viêm não do HSV đồng thời với việc tiến hành các xét nghiệm chẩn đoán (MRI sọ não và PCR Herpes dịch não tủy). Điều trị đặc hiệu muộn đi kèm với nguy cơ tử vong cao và di chứng thần kinh nặng nề trong trường hợp người bệnh sống sót. Điều trị thuốc kháng virus Acyclovir liều dùng: Acyclovir 10 mg/kg truyền tĩnh mạch 8 giờ một lần. Acyclovir phải được pha tới nồng độ ≤ 7 mg/ml (tối thiểu 50 ml dung môi cho 250 mg thuốc hoặc 100 ml cho 500 mg) và truyền trong thời gian trên 1 giờ để hạn chế ảnh hưởng lên chức năng thận. Thời gian điều trị: điều trị acyclovir tĩnh mạch trong 10-14 ngày đối với người bệnh viêm não do HSV không suy giảm miễn dịch. Trong những trường hợp viêm não do HSV nặng hoặc người bệnh suy giảm miễn dịch, thời gian điều trị acyclovir có thể kéo dài đến 21 ngày. Ngoài ra, người bệnh viêm não do HSV trong giai đoạn đầu cần được điều trị và chăm sóc tại khoa điều trị tích cực; các chức năng sống như hô hấp, tuần hoàn cần được theo dõi chặt chẽ và can thiệp khi cần thiết. Các điều trị hỗ trợ bao gồm: Hạ sốt, chống phù não, corticoid, an thần và chống co giật, kháng sinh chống bội nhiễm, điều chỉnh cân bằng nước điện giải, bảo đảm hô hấp và tuần hoàn.
Người bệnh viêm não do HSV được điều trị sớm Acyclovir tĩnh mạch thường tiến triển tốt dần, sốt giảm dần và nhiệt độ trở về bình thường trong 3-5 ngày, ý thức cải thiện dần. Các yếu tố tiên lượng tốt bao gồm điều trị đặc hiệu acyclovir sớm, người bệnh trẻ tuổi, tình trạng tinh thần theo thang điểm Glasgow lúc bắt đầu điều trị không quá thấp. Một số người bệnh vẫn có di chứng về thần kinh sau điều trị, nhất là người > 50 tuổi. Các di chứng có thể gặp bao gồm động kinh, sa sút trí tuệ, giảm trí nhớ, v.v... người bệnh cần được làm điện não đồ để đánh giá động kinh, điều trị phục hồi chức năng nếu có chỉ định. Hiện chưa có biện pháp có hiệu quả để dự phòng viêm não do HSV.
Bộ môn khoa Truyền nhiễm - Bệnh viện Quân y 103 trong nhiều năm qua đã tiếp nhận, chẩn đoán sớm, điều trị thành công nhiều bệnh nhân viêm não - màng não từ các tuyến dưới và Bệnh viện khác chuyển đến do các căn nguyên vi sinh vật nói chung và do căn nguyên Herpes simplex nói riêng. Các bệnh nhân khỏi bệnh ra viện không những là niêm hân hoan cho gia đình họ mà con là niêm vui của các bác sỹ, điều dưỡng trong khoa. Thành công những ca bệnh nặng đã góp phần nâng cao chất lượng cấp cứu, chẩn đoán, điều trị của các y, bác sỹ khoa Truyền nhiễm - Bệnh viện Quân y 103.
Tài liệu tham khảo
- 1. “Hướng dẫn chẩn đoán và điều trị một số bệnh truyền nhiễm”, Bộ Y tế, Quyết định số 5642/QĐ-BYT, ngày 31/12/2015, trang 13-16.
- 2. “Herpes simplex viruses”, Corey L. Harrison’s principles of internal medicine 16th edition, 2004; pp 1070-1074.
- 3. “Herpes simplex encephalitis in adult and older children”, Aksamit A.J. , Current treatment options in neurology 2005, Vol 5, March; pp 53-57.
- 4. “Management of suspected viral encephalitis in adults. Association of British Neurologists and British Infection Association National Guidelines”, Solomon T., Michael B.D., Smith P.E., Sanderson F., Davies N.W.S., Hart I.J., et al, Journal of Infection 2012, 64, 347e373.
- 5. “Herpes Simplex Virus-1 Encephalitis in Adults: Pathophysiology, Diagnosis, and Management”, Michael J. Bradshaw1 & Arun Venkatesan, The American Society for Experimental NeuroTherapeutics, Inc. 2016, 13:493-508.
BSCK1. Nguyễn Hoàng Thành, ThS. Nguyễn Vũ Trung, TS. Lê Văn Nam - Bộ Môn khoa Truyền nhiễm
