Nửa đêm, khi nhiều ngôi nhà ở vùng sâu Vị Xuyên đã chìm vào giấc ngủ, hai mẹ con chị N.T.T người dân tộc Tày lặng lẽ rời nhà, bắt đầu chuyến đi xuống Hà Nội.
Con đường dài hun hút trong đêm. Ngoài cửa xe, những dãy núi, bản làng và những ánh đèn thưa thớt lần lượt lùi lại phía sau. Cô bé 12 tuổi ngồi bên mẹ, còn người mẹ mang theo một mong muốn rất giản dị: đưa con đi khám để tìm hiểu vì sao con thường xuyên mệt mỏi, chán ăn và có thể trạng nhỏ hơn so với tuổi. Hàng trăm cây số đường đi chỉ để tìm một câu trả lời. Và khi hai mẹ con trở về đến nhà, cũng là lúc một ngày khác bắt đầu.
Trước chuyến đi, chị T. tìm hiểu thông tin qua người thân và trên mạng, rồi quyết định đưa con đến Viện 3 - Bệnh viện Quân y 103, nơi có thể thăm khám chuyên sâu về dinh dưỡng và các vấn đề liên quan đến tăng trưởng, phát triển của trẻ.
Buổi khám bắt đầu từ những điều tưởng như rất quen thuộc. Một phòng khám, một cô bé, một người mẹ và những câu hỏi của người thầy thuốc. Nhưng với những học viên đang đứng phía sau, đó lại là một giờ học lâm sàng đặc biệt - một giờ học không có bảng đen, không có những dòng chữ được chuẩn bị sẵn trên slide. Bài học hiện diện ngay trước mắt, trên một người bệnh cụ thể. TS.BS Phạm Đức Minh bắt đầu bằng cuộc trò chuyện với hai mẹ con. Con ăn uống thế nào? Mệt mỏi, chán ăn xuất hiện từ bao giờ? Một ngày con ăn được bao nhiêu? Quá trình tăng trưởng trước đây ra sao?
Chiều cao, cân nặng thay đổi thế nào theo thời gian?
Quá trình phát triển của trẻ có điều gì đáng lưu ý?
Câu hỏi nối tiếp câu hỏi. Có câu trả lời tưởng như rất nhỏ, nhưng lại có thể mở ra một hướng tìm hiểu khác. Người mẹ chậm rãi kể. Cô bé ngồi bên, lúc trả lời, lúc lặng im nghe mẹ nói. Phía sau người thầy, những người học lặng lẽ quan sát, ghi chép. Trong không gian phòng khám, tiếng nói chuyện của bác sĩ hòa cùng tiếng giấy bút, tiếng bước chân rất khẽ của các học viên. Mệt mỏi, chán ăn hay thể trạng nhỏ không được nhìn như những biểu hiện đứng riêng một mình. Người thầy thuốc đặt chúng vào cả một quá trình: tuổi của trẻ, chiều cao, cân nặng, tốc độ tăng trưởng, chế độ ăn uống và những dấu hiệu khác trong quá trình phát triển. Từng mảnh thông tin nhỏ được nhặt lên, xem xét, đặt cạnh nhau. Từ đó, một bức tranh lâm sàng dần hiện ra.
Với người bệnh, đó là hành trình tìm nguyên nhân cho những điều đang khiến mẹ lo lắng. Với người học, bài học lại bắt đầu ngay từ cách người thầy đặt câu hỏi. Không chỉ là hỏi gì, mà còn là vì sao phải hỏi. Thông tin nào cần được làm rõ? Một câu trả lời có thể dẫn người thầy thuốc đến đâu? Và từ dữ kiện ấy, bước khám tiếp theo cần tìm kiếm điều gì? Bởi khai thác bệnh sử không phải là đọc hết một danh sách câu hỏi có sẵn. Đó là quá trình lắng nghe, chọn lọc và kết nối thông
tin.
Sau hỏi bệnh là khám thực thể. Cô bé ngồi trên bàn khám. Người thầy thuốc nhẹ nhàng quan sát từng biểu hiện, đánh giá thể trạng, hình thái, da, niêm mạc; kiểm tra tay, chân, hệ cơ xương và những dấu hiệu có liên quan. Có lúc bác sĩ ngồi xuống thấp hơn, ngang tầm với cô bé để kiểm tra chi dưới. Các học viên phía sau cũng tiến lại gần. Khoảng cách giữa người thầy và người học lúc ấy dường như được rút ngắn. Những gì trước đây chỉ nằm trên trang giáo trình giờ hiện diện ngay trước mắt: một khớp, một nhóm cơ, một lớp mô dưới da, một dấu hiệu nhỏ trên cơ thể người bệnh. Một bàn tay đặt ở đâu, một động tác khám được thực hiện như thế nào, dấu hiệu nào cần chú ý. Và quan trọng hơn, vì sao từ những thông tin vừa khai thác lại cần tìm dấu hiệu ấy trên cơ thể người bệnh.
Người thầy khám, người học nhìn theo. Không khí trong phòng khám có lúc rất yên. Sự tập trung hiện rõ trong ánh mắt những người đứng phía sau. Mỗi thao tác của người thầy dường như đều mang theo một câu hỏi và một lời giải thích. Những kiến thức từng được học trong giảng đường lúc này không còn là những dòng chữ nằm im trên trang sách.
Chúng có hình hài, có nhịp thở và có một cô bé 12 tuổi đang ngồi trước mặt họ.
Và cũng từ đây, người học bắt đầu hiểu rằng lâm sàng không chỉ là nhớ triệu chứng hay thuộc lòng các bước khám. Đó còn là khả năng nhìn một biểu hiện, đặt nó trong đúng bối cảnh và biết mình cần tìm kiếm điều gì tiếp theo. Từ những dữ kiện thu được qua hỏi bệnh và khám thực thể, các chỉ định cận lâm sàng được lựa chọn có mục tiêu. Cô bé được thực hiện các xét nghiệm huyết học, sinh hóa, chức năng tuyến giáp, hormon, vitamin D cùng những thăm dò cần thiết khác. Những con số lần lượt trở về. Nhưng con số không tự mình kể hết câu chuyện của một người bệnh. Mỗi kết quả lại được đặt trở lại trong mạch thông tin ban đầu: bệnh sử, thể trạng, quá trình tăng trưởng, chế độ ăn uống và những dấu hiệu đã ghi nhận khi khám. Một chỉ số bất thường không tự nó tạo nên một chẩn đoán. Điều quan trọng là kết quả ấy có giúp giải thích tình trạng của người bệnh hay không, có trả lời được câu hỏi lâm sàng đã đặt ra hay không. Với các học viên, đây là lúc những kiến thức tưởng như rời rạc bắt đầu tìm được mối liên hệ. Từ một câu hỏi đến một dấu hiệu. Từ một dấu hiệu đến một chỉ định. Từ một kết quả xét nghiệm đến việc kiểm chứng lại giả thuyết ban đầu. Rồi tất cả được đặt cạnh nhau để hình thành một nhận định lâm sàng. Đó là cách tư duy mà người thầy không chỉ nói bằng lời, mà đang trực tiếp làm trước mắt người học.
Một sinh viên có thể nhớ rất nhiều triệu chứng. Có thể thuộc những giá trị bình thường của một xét nghiệm. Có thể nhớ từng bước của một kỹ thuật khám. Nhưng trước một người bệnh thật, còn có những điều không thể chỉ học bằng cách ghi nhớ. Đó là biết khi nào cần hỏi. Biết phải hỏi sâu vào đâu. Biết khám để tìm điều gì. Biết khi nào cần chỉ định cận lâm sàng. Và quan trọng nhất, biết đặt mỗi kết quả trở lại đúng vị trí của nó trong câu chuyện sức khỏe của một con người.
Ngoài hành lang, ánh sáng trong ngày dần thay đổi. Một buổi khám rồi cũng đi đến hồi kết. Nhưng bài học thì vẫn còn ở lại. Không có một bài giảng nào thực sự tách rời khỏi thực hành lâm sàng. Từng câu hỏi của người thầy, từng thao tác khám, từng cách phân tích một kết quả xét nghiệm và từng quyết định chuyên môn đều có thể trở thành bài học. Bài học ấy được nghe bằng tai, nhìn bằng mắt và quan trọng hơn, được hiểu bằng chính một tình huống thực tế.
Cuối ngày, hai mẹ con lại chuẩn bị lên đường trở về Vị Xuyên. Có lẽ con đường về vẫn dài như lúc đi. Ngoài cửa xe, những cung đường miền núi lại nối nhau trong ánh chiều muộn rồi chìm dần vào bóng tối. Nhưng lần này, người mẹ mang theo những kết quả thăm khám, những vấn đề sức khỏe của con đã được đánh giá và hướng theo dõi, chăm sóc tiếp theo.
Còn cô bé 12 tuổi, sau một ngày dài, có thể đã mệt. Nhưng phía trước em là một hành trình chăm sóc sức khỏe đã có thêm những thông tin rõ ràng hơn.
Khi hai mẹ con về đến nhà, cũng là lúc đã sang canh. Một ngày khép lại sau hàng trăm cây số. Một chuyến đi bắt đầu từ nỗi lo của một người mẹ đã đem về những câu trả lời cần thiết cho con.
Và ở một nơi khác, trong phòng khám của Viện 3 – Bệnh viện Quân y 103, bài học của những người học cũng chưa khép lại. Họ mang về những trang ghi chép, những thao tác đã quan sát, những câu hỏi đã được đặt ra và cách người thầy từng bước đi tìm câu trả lời.
Nhưng có lẽ điều ở lại lâu hơn cả là hình ảnh một người bệnh cụ thể. Bởi mỗi người bệnh bước vào phòng khám không chỉ mang theo một triệu chứng. Họ mang theo một câu chuyện, một hoàn cảnh, một gia đình, một niềm hy vọng.
Cũng chính từ những câu chuyện ấy, người thầy thuốc truyền lại cho thế hệ sau không chỉ kiến thức, mà còn là cách nhìn một con người bằng sự cẩn trọng, trách nhiệm và lòng nhân ái của nghề y. Một người bệnh đến để được thăm khám. Một tình huống thực tế trở thành một bài học trực quan. Một chuyến đi xa của hai mẹ con trở thành một giờ học lâm sàng không có trong bất kỳ giáo trình nào.
Tại Bệnh viện Quân y 103, trong hành trình tìm câu trả lời cho người bệnh hôm nay, những người thầy thuốc trẻ đang từng ngày học cách tự mình tìm ra câu trả lời cho người bệnh ngày mai.
