Nội soi đại tràng là phương pháp giúp bác sĩ quan sát trực tiếp niêm mạc đại tràng, phát hiện polyp, tổn thương viêm loét và những dấu hiệu bất thường, trong đó có các tổn thương tiền ung thư. Tuy nhiên, kết quả thăm khám không chỉ phụ thuộc vào thiết bị nội soi hay kỹ thuật của bác sĩ mà còn chịu ảnh hưởng đáng kể từ quá trình chuẩn bị của người bệnh. Ăn uống như thế nào, cần ngừng ăn từ khi nào và sử dụng thuốc làm sạch ruột ra sao là những vấn đề cần được lưu ý trước khi thực hiện thủ thuật.
1. Vì sao cần nhịn ăn và làm sạch đại tràng trước khi nội soi?
Trong quá trình nội soi, bác sĩ sử dụng một ống mềm có gắn camera đưa qua hậu môn để khảo sát trực tràng và các đoạn đại tràng. Hình ảnh thu được giúp đánh giá bề mặt niêm mạc, nhận diện polyp, vùng viêm, tổn thương chảy máu hoặc những bất thường nghi ngờ khác.
Để việc quan sát không bị cản trở, lòng đại tràng cần được làm sạch tối đa. Nếu phân, dịch tiêu hóa và bã thức ăn còn tồn đọng, chúng có thể che phủ một phần niêm mạc, khiến những tổn thương nhỏ khó được nhận diện. Điều này đặc biệt đáng lưu ý với các polyp kích thước nhỏ hoặc những biến đổi niêm mạc ở giai đoạn sớm. Trường hợp đại tràng không đủ sạch, bác sĩ có thể gặp khó khăn khi khảo sát toàn bộ lòng ruột và người bệnh đôi khi phải nội soi lại.
Việc nhịn ăn còn liên quan đến an toàn trong quá trình thực hiện, nhất là khi người bệnh được nội soi có gây mê hoặc an thần. Khi sử dụng thuốc an thần, phản xạ bảo vệ đường thở có thể bị ảnh hưởng. Nếu dạ dày còn nhiều thức ăn hoặc dịch, nguy cơ trào ngược và sặc vào đường hô hấp có thể tăng lên. Vì vậy, người bệnh cần tuân thủ thời gian ngừng ăn, ngừng uống theo hướng dẫn của bác sĩ, không tự ý rút ngắn hoặc kéo dài thời gian này.
2. Thời điểm ngừng ăn, ngừng uống trước nội soi
Không phải tất cả người bệnh đều có cùng một khoảng thời gian nhịn ăn trước nội soi đại tràng. Các mốc 6 giờ, 8–12 giờ hay 2 giờ thường được nhắc đến trong hướng dẫn chuẩn bị, nhưng chúng có thể tương ứng với những loại thức ăn, đồ uống và yêu cầu chuyên môn khác nhau.
Thông thường, người bệnh sẽ được yêu cầu ngừng sử dụng thức ăn đặc từ chiều hoặc tối ngày trước nội soi. Sau thời điểm này, một số loại chất lỏng trong vẫn có thể được sử dụng theo hướng dẫn. Chất lỏng trong là những loại đồ uống không chứa bã, có thể nhìn xuyên qua như nước lọc, nước canh đã lọc, trà không sữa hoặc nước ép táo đã lọc bã.
Trước giờ thực hiện thủ thuật, người bệnh cần ngừng uống hoàn toàn theo thời gian được cơ sở y tế thông báo. Với một số quy trình, mốc này có thể là khoảng 2 giờ trước nội soi, nhưng không nên áp dụng máy móc cho mọi trường hợp. Người bệnh nội soi có gây mê, nội soi kết hợp dạ dày hoặc có bệnh lý đi kèm có thể được hướng dẫn khác..
Bên cạnh chế độ ăn uống, thời điểm sử dụng thuốc làm sạch ruột cũng cần được tính toán hợp lý. Phương pháp chia thuốc thành hai lần uống hiện được khuyến nghị rộng rãi nhằm cải thiện chất lượng làm sạch. Theo khuyến nghị cập nhật năm 2025 của Nhóm công tác đa hiệp hội Hoa Kỳ về ung thư đại trực tràng, liều thứ hai thường được bắt đầu khoảng 4–6 giờ trước nội soi và hoàn thành ít nhất 2 giờ trước thủ thuật.
Điều quan trọng là người bệnh cần nhận được lịch chuẩn bị cụ thể từ cơ sở y tế, bao gồm thời điểm bắt đầu uống thuốc, thời gian uống từng liều và mốc ngừng uống. Không nên tự suy đoán thời gian dựa trên kinh nghiệm của người khác.
3. Những thực phẩm và đồ uống cần hạn chế
Bên cạnh việc lựa chọn thực phẩm ít chất xơ, người bệnh cũng cần chú ý đến một số nhóm thực phẩm có thể ảnh hưởng đến quá trình làm sạch hoặc gây khó khăn khi quan sát niêm mạc.
Thực phẩm có màu đỏ, tím: Củ dền, thanh long ruột đỏ, siro và các loại thạch có màu đậm nên được hạn chế theo hướng dẫn. Sắc tố của thực phẩm có thể ảnh hưởng đến hình ảnh quan sát và gây nhầm lẫn với máu trong một số tình huống.
Thực phẩm nhiều hạt và chất xơ: Ổi, dưa hấu, vừng, ngô, măng, rau sống và các loại hạt có thể để lại phần bã khó đào thải hoàn toàn.
Sữa và đồ uống có kem: Không phù hợp khi người bệnh đã chuyển sang chế độ chỉ sử dụng chất lỏng trong.
Rượu, bia và thuốc lá: Nên tránh trong thời gian chuẩn bị để hạn chế những yếu tố có thể ảnh hưởng đến sức khỏe và quá trình thực hiện thủ thuật.
Người bệnh cần lưu ý rằng việc tránh một loại thực phẩm không thể thay thế cho quá trình làm sạch ruột bằng thuốc. Ngay cả khi đã ăn uống đúng chế độ, đại tràng vẫn có thể còn phân và chất tồn dư. Do đó, cần thực hiện đầy đủ cả hai bước: điều chỉnh chế độ ăn và sử dụng thuốc làm sạch theo chỉ định.
4. Sử dụng thuốc làm sạch ruột thế nào để đạt hiệu quả?
Thuốc làm sạch ruột có tác dụng thúc đẩy quá trình đào thải phân và chất tồn dư trong đại tràng. Đây là bước không thể thiếu trong phần lớn các quy trình chuẩn bị nội soi. Việc sử dụng thuốc không đúng liều hoặc không đúng thời điểm có thể khiến đại tràng chưa sạch, ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng quan sát của bác sĩ.
Người bệnh cần pha và uống thuốc đúng hướng dẫn, không tự ý giảm liều, bỏ liều hoặc thay đổi khoảng cách giữa các lần uống. Trong quá trình sử dụng, nên ở gần nhà vệ sinh vì thuốc thường gây đi ngoài nhiều lần. Đồng thời, cần uống bổ sung lượng chất lỏng trong được hướng dẫn để hạn chế mất nước.
Một dấu hiệu cho thấy quá trình làm sạch đạt yêu cầu là dịch đi ngoài chuyển sang dạng lỏng, màu vàng nhạt hoặc gần như trong, không còn cặn phân đáng kể. Ngược lại, nếu sau khi hoàn thành thuốc mà phân vẫn đục, có màu nâu hoặc còn nhiều cặn, người bệnh cần thông báo với nhân viên y tế. Đây có thể là dấu hiệu đại tràng chưa được làm sạch đầy đủ và cần được hướng dẫn thêm.
5. Chủ động chuẩn bị đúng – nâng cao hiệu quả nội soi đại tràng
Nội soi đại tràng là phương pháp quan trọng trong phát hiện và đánh giá các bệnh lý tại đại tràng. Tuy nhiên, để bác sĩ có thể khảo sát đầy đủ niêm mạc, quá trình chuẩn bị trước thủ thuật cần được thực hiện nghiêm túc và đúng hướng dẫn.
Người bệnh cần ghi nhớ ba nội dung cơ bản: điều chỉnh chế độ ăn ít chất xơ trong những ngày trước nội soi; tuân thủ thời điểm ngừng ăn, ngừng uống; sử dụng thuốc làm sạch ruột đúng liều lượng và thời gian. Đặc biệt, những người mắc bệnh mạn tính hoặc đang dùng thuốc điều trị cần trao đổi với bác sĩ để có kế hoạch chuẩn bị an toàn.
Khoa Khám bệnh và Điều trị theo yêu cầu – Bệnh viện Quân y 103 triển khai dịch vụ nội soi dạ dày, nội soi đại tràng, đáp ứng nhu cầu thăm khám, phát hiện và chẩn đoán các bệnh lý đường tiêu hóa.
Với sự thăm khám và tư vấn của đội ngũ bác sĩ chuyên môn, người bệnh được hướng dẫn lựa chọn phương pháp nội soi phù hợp, chuẩn bị đúng quy trình trước khi thực hiện, góp phần nâng cao chất lượng thăm khám và phát hiện sớm các tổn thương đường tiêu hóa.
Người dân có nhu cầu nội soi dạ dày, đại tràng có thể liên hệ Khoa Khám bệnh và Điều trị theo yêu cầu – Bệnh viện Quân y 103 để được tư vấn và hướng dẫn đăng ký.
