1. Ca lâm sàng
Ngày 28/8/2024, khoa Hồi sức nội (A27), Bệnh viện Quân y 103 tiếp nhận bệnh nhân Phạm Văn K., tuổi… trong tình trạng suy đa tạng (tổn thương thận, gan cấp, tiêu cơ vân, tan máu) do ong vò vẽ đốt giờ thứ 12. Theo các người cùng đơn vị kể lại, chiều ngày 27/8/2024 bệnh nhân K cùng đang tham gia phát cỏ vệ sinh đơn vị thì bị ong vò vẽ đốt vào vùng đầu, cổ, hai tay và chân phải (khoảng 40 vết đốt). Sau khi bị đốt bệnh nhân K có biểu hiện, choáng váng, buồn nôn, nôn. Quân y đơn vị đã cấp cứu và xử trí tương tự như phản ứng phản vệ độ 2 (tiêm adrenalin bắp thịt, corticoid) và đưa đến trung tâm y tế huyện. Tại đây, bệnh nhân K được tiếp tục điều trị, bù dịch, lợi tiểu tuy nhiên bệnh nhân K vẫn đi tiểu ra nước màu nâu sẫm nên được chuyển lên Bệnh viện Quân Y 103, vào khoa A27 điều trị.
Khi nhập viện, bệnh nhân trong tình trạng: ngoài da có các vết ông đốt ở vùng đầu, vùng cổ, vùng cánh tay 2 bên và đùi phải vẫn sưng đỏ. Mạch 110 lần/phút, nhịp thở 25 lần/phút, nước tiểu màu nâu đậm, xét nghiệm máu cô (HCT 0,50 L/L), suy gan (BilirubinTP/TT là 71,9/, GOT/GPT là 2953/848 U/L), tiêu cơ vân (CKTP là 18674 U/L), lactat là 3,9 mmol/L, creatinin là 129 U/L.
Bệnh nhân nhanh chóng được chẩn đoán xác định là nhiễm độc cấp biến chứng suy đa tạng (tổn thương thận gan cấp, thận cấp, tiêu cơ vân, tan máu) do ong đốt giờ thứ 12. Tiên lượng rất nặng, nguy cơ tử vong cao nếu không được can thiệp hồi sức kịp thời. Bệnh nhân được triển khai điều trị tích cực (lọc máu liên tục hỗ trợ chức năng các tạng, kiểm soát đông máu, đảm bảo cân bằng dịch và điều chỉnh toan kiềm tốt, nuôi dưỡng, chăm sóc toàn diện).
Hình ảnh: Bệnh nhân đang được điều trị tích cực
Với sự chỉ đạo của Ban giám đốc bệnh viện cùng với điều trị tích cực của toàn thể cán bộ, nhân viên Khoa Hồi sức nội, sau 3 ngày điều trị tích cực bệnh nhân qua tình trạng nguy kịch, chức năng các tạng cải thiện, tình trạng tan máu, tiêu cơ vân thuyên giảm nhiều và bệnh nhân chuyển lên Trung tâm Nội dã chiến (khoa A7) tiếp tục điều trị và theo dõi. Sau 14 ngày cấp cứu điều trị tại bệnh viện, ngày 10/9/2024 bệnh nhân được ra viện trở về đơn vị trong niềm vui của đồng đội, đơn vị và gia đình. Chia tay với chúng tôi, bệnh nhân K xúc động nói “Tôi được sinh ra 1 lần nữa là nhờ các các các bộ, nhân viên của Bệnh viện Quân y 103. Xin cảm ơn khoa A27, khoa A7 và Bệnh viện Quân y 103”.
Hình ảnh: Bệnh nhân cùng nhân viên khoa A27 trước khi ra viện
Hình ảnh: Bệnh nhân cùng nhân viên khoa A7 trước khi ra viện
2. Tại sao bị ong đốt lại nguy hiểm đến tính mạng?
- Trong tự nhiên, có nhiều loại ong khác nhau: Ong vò vẽ, ong bắp cày, ong rừng, ong chúa … Nọc của từng loài có khả năng gây độc khác nhau, nhìn chung có các chất độc sau:
+ Melittin: Gây đau, gây tan máu và khiến các tiểu cầu ngưng kết với nhau, phá hủy màng tế bào.
+ Men phospholipase A2: Làm tan hồng cầu.
+ Peptide: Làm thoái hoá các hạt của bạch cầu hạt ưa kiềm, giải phóng histamin gây dị ứng, sốc phản vệ.
+ Men hyaluronidase: Phân huỷ acid hyaluronic của tổ chức liên kết trong cơ thể làm cho nọc độc của ong dễ lan khắp cơ thể nạn nhân.
+ Chất apamine gây độc với thần kinh, tác dụng mạnh trên tủy sống, gây tăng kích thích, co thắt cơ, co giật.
+ Chất histamin, serotonin, catecholamin, kinin: Gây đau, viêm, thúc đẩy sự hấp thu các kháng nguyên trong nọc ong…
- Vị trí ong đốt thường sưng nhẹ, đỏ, cảm giác ngứa. Sau đó, triệu chứng nặng dần, sưng phù, cảm giác nhức nhối. Vết sưng do ong đốt có thể hết sau vài ngày đến vài tuần. Đa số trường hợp bị ong đốt đều nhẹ do số lượng vết đốt ít và loài ong đốt có độc tính thấp.
- Nếu ong đốt ở nhiều vị trí, nhất là ở đầu, mặt, cổ hoặc loài ong có độc tính cao sẽ dễ gặp biến chứng nặng: Phù mặt, nổi ban đỏ, ngứa toàn thân, khó thở, suy hô hấp, tụt huyết áp, hôn mê, sốc phản vệ … Ngoài ra, nạn nhân có thể tổn thương thận cấp với triệu chứng nước tiểu có màu đỏ hoặc nâu. Đặc biệt, trẻ em và người có tuổi do sức đề kháng, chịu đựng kém, người có mẫn cảm với phấn hoa hoặc dị ứng với chất độc của loại ong đốt.
- Nghiên cứu cho thấy 30 vết ong đốt có thể gây bệnh trầm trọng, dẫn đến suy hô hấp, huyết tán nội mạch, THA, tổn thương tim, gan, thận, sốc. Với 100 vết hoặc hơn có thể tử vong.
3. Chúng ta cần làm gì khi bị ong đốt?
Một là: Đưa nạn nhân ra khỏi khu vực bị ong đốt. Đặt nạn nhân nằm yên, tránh cử động nhiều để hạn chế nọc độc lan truyền trong cơ thể.
Hai là: Ong đốt thường để lại kim và túi chứa nọc độc tại vị trí đốt. Nếu vòi chích nổi lên bề mặt da, dùng nhíp gắp nhẹ lấy kim ra. Tránh dùng tay khều hoặc chà xát, đè lên vết chích bởi mũi kim dính vào da có kèm theo túi chứa nọc độc sẽ tiếp tục bơm chất độc vào cơ thể. Cần lấy kim ra khỏi da càng nhanh càng tốt, tránh chất độc gây sưng, nhức nhối nghiêm trọng hơn.
Ba là: Rửa vết chích bằng xà phòng hoặc nước sạch, nước ấm, dung dịch sát trùng.
Bốn là: Đắp khăn lạnh hay túi chườm đá lên vùng bị đốt để giảm sưng, giảm đau…
Năm là: Cho nạn nhân uống nhiều nước để thải bớt độc tố.
Các trường hợp bị ong đốt cần đưa cấp cứu ngay lập tức:
Trường hợp 1: Bị ong đốt ở nhiều vị trí trên cơ thể, nhất là vùng đầu, mặt, cổ.
Trường hợp 2: Xác định được loài ong đốt là ong bắp cày, ong vò vẽ … bởi nọc của chúng có độc tố mạnh, gây biến chứng toàn thân. Càng để lâu, độc tố càng thấm sâu vào máu, gây nhức nhối.
Trường hợp 3: Nạn nhân bị khó thở, đau nhức nhiều, phù mặt, tiêu chảy, buồn nôn, chuột rút.
Như ở bệnh nhân trên khi bị ong vò vẽ đốt rất nhiều nốt (40 nốt), bệnh nhân có biểu hiện phản vệ mức độ 2 và suy đa tạng, đã được xử trí cấp cứu ngay tại chỗ đúng phác đồ sau đó được chuyển lên tuyến trên kịp thời và được thực hiện các kỹ thuật chuyên sâu hồi sức tích cực (lọc máu liên tục hỗ trợ chức năng tạng sớm) cũng như chăm sóc theo dõi hồi phục chức năng các tạng tốt, tính mạng bệnh nhân được cứu sống. Như vậy chẩn đoán ong đốt không khó nhưng thái độ và cách thức tiếp cận cấp cứu ban đầu cũng như phương pháp điều trị của nhân viên y tế (Bác sĩ quân y đơn vị và Bệnh viện Quân y tuyến trên) mang lại thành công cho việc cứu sống người bệnh.
TS. Phạm Thái Dũng, PCNBM-PGĐTT Hồi sức cấp cứu, chống độc
